Беларускі арабскі альфабэт

Белару́скі ара́бскі альфабэ́т - альфабэт, створаны ў XVI стагодзьдзі як сродак запісу беларускай мовы з дапамогай арабскай пісьменнасьці. Ён складаецца з дваццаці васьмі графэм, зь некаторымі адрозьненьнямі ад звычайнага арабскага альфабэту:

• Для гукаў «ж», «ч» і «п», якія адсутнічаюць у арабскай мове, выкарыстоўваліся цюрска-пэрсыдзкія графэмы

پ چ ژ

• Для пазначэньня мяккіх гукаў «дз» і «ц» былі створаныя новыя графэмы

ࢯ ࢮ

• Для гуку «ў» не было створана асобнай графэмы, ён запісваўся гэтак жа, як і «у»:

و

 

Беларускі арабскі альфабэт выкарыстоўваўся літоўскімі татарамі, якія жылі на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. На працягу XIV—XVI стагодзьдзяў яны перасталі карыстацца ўласнай мовай і пачалі карыстацца літоўскай (старабеларускай), але запісанай арабскімі літарамі. Вядомая спадчына гэтай традыцыі пісьменнасьці — гэта беларускія кнігі-кітабы. Існавалі і польскія тэксты, запісаныя арабскім пісьмом. Мяркуецца, яны зьявіліся не раней за XVII ст.

Табліца адпаведнасьці

Зычныя

ا	ب	پ	ت	ث	ج	چ	ح	د	ࢮ	ر	ز	ژ	ش	ࢯ	ص	ض	ط	غ	ف	ق	ك	ل	م	ن	ه	و	ي
Лацінская транслітарацыя на Wiktionary
	b	p	tʹ	sʹ	dž	č	x	d	dzʹ	r	zʹ	ž	š	c	s	z	t	g	f	k	kʹ	l	m	n	h	v	j
Старабеларускі кірылічны эквівалент
	б	п	ть	сь	дж	ч	х	д	дзь	р	зь	ж	ш	ц	с	з	т	кг	ф	к	кь	л	м	н	г	в	й
Транслітарацыя А. Антановіча (1968)
ˈ	б	п	т́	с́	дж	ч	х	д	дз	р	з́	ж	ш	ц	с	з	т	г̣	ф	к	ќ	л	м	н	г	в	й
	b	p	tʼ	sʼ	dž	č	x	d	dʼzʼ	r	zʼ	ž	š	c	s	z	t	g	f	k	kʼ	l	m	n	h	v	j
Транслітарацыя Projekt “Tefsir”
	b	p	ť	ś	ǯ	č	x	d	ʒ	r	ź	ž	š	c	s	z	t	g	f	k	ḱ	l	m	n	h	w	j

Галосныя

◌َ	ا◌َ	اَ	ي◌َ	و◌َ	اَو	◌ُ	اُ	و◌ُ	اُو	◌ِ	اِ	ي◌ِ	اِي	◌ّ	◌ْ
Лацінская транслітарацыя на Wiktionary
◌e	◌a	a	◌ā	◌o	o	◌u, ◌ô	u, ô	◌ū, ◌ō	ū, ō	◌i	i	◌ī	ī	◌◌	◌
Старабеларускі кірылічны эквівалент
е	а			о		у, о				и, ы
Транслітарацыя А. Антановіча (1968)
е	а		а̄	о		у, о̂		ӯ, о̄		и		ӣ
e	a			o		u, o				i, y
Транслітарацыя Projekt “Tefsir”
e	a		ā	o		u, o		ū, ō		i		ī

Паўторныя літары і дыякрытычныя знакі:

Зычныя

خ	ذ	ڛ	س	ظ	ع	ء	ى	ڬ	ڭ	ة
Лацінская транслітарацыя на Wiktionary
x̣	ẓʹ	s̱ʹ	ṣʹ	ẓ	ʽ	ʼ	j	g̣	nʹ	ṭʹ
Старабеларускі кірылічны эквівалент
х	зь	сь		з			й	кг	нь	ть
Транслітарацыя А. Антановіча (1968)
х̇	з̀	с̨̀	с̀	з̣	ʽ	ʼ				т́
x	zʼ	sʼ		z						tʼ
Транслітарацыя Projekt “Tefsir”
x̱	z̀	s̱	s̀	ẕ	ʿ	ʾ		g	ŋ	ṯ

Галосныя

◌ٰ	ي◌ٰ	آ	عَا	عَ	عَو	عُ	عُو	وا◌ُ	عِ	ي◌ٖ
Лацінская транслітарацыя на Wiktionary
◌ȧ	◌ā̇	ã	ʽa	ʽe	ʽo	ʽu, ʽô	ʽū, ʽō	◌ū̇, ◌ō̇	ʽi	◌ī̇
Старабеларускі кірылічны эквівалент
а				е	о	у, о			и, ы
Транслітарацыя А. Антановіча (1968)
а̍	а̄̍	а̃	ʽа	ʽе	ʽо	ʽу, ʽо̂	ʽӯ, ʽо̄	ӯˈ, о̄ˈ	ʽи	ӣ̩
a				e	o	u, o			i, y
Транслітарацыя Projekt “Tefsir”
a		a	ʿa	ʿe	ʿo	ʿu, ʿo	ʿū, ʿō		ʿi

Галосныя

Галосныя, як і ў клясычнай арабіцы, перадаюць агаласоўкамі над ды пад зычнымі. На пачатку слова галосны пісаўся над ці под аліфам. Часам пасьля галоснага пісалі адпаведны яму паўзычны (пасьля А, Е, Э — аліф, пасьля І, Ы — аліф максура, пасьля У ды О — ўаў.

• 
  Галосныя А, Е, Э (на пачатку слова اَ)
• 
  Галосныя І ды Ы (на пачатку слова اِ)
• 
  Галосныя У ды О (на пачатку слова اُ)
• 
  Адсутнасьць галоснага
• 
  Падваеньне

Літаратура

• Д-р Ян Станкевіч. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. [Адбітка з гадавіка Беларускага Навуковага Таварыства, кн. I.] — Вільня : Друкарня Я. Левіна, 1933 ; Менск : Беларускае коопэрацыйна-выдавецкае таварыства «Адраджэньне», 1991 [факсімільн.]. — 3-е выд.

Вонкавыя спасылкі

• Кітабы — унікальная зьява ў беларускай мове на pravapis.org