Касьцёл Сьвятога Стэфана (Полацак)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Помнік сакральнай архітэктуры
Касьцёл Сьвятога Стэфана
Касьцёл Сьвятога Стэфана
Касьцёл Сьвятога Стэфана
Краіна Беларусь
Места Полацак
Каардынаты 55°29′09.25″ пн. ш. 28°45′54.87″ у. д. / 55.4859028° пн. ш. 28.7652417° у. д. / 55.4859028; 28.7652417Каардынаты: 55°29′09.25″ пн. ш. 28°45′54.87″ у. д. / 55.4859028° пн. ш. 28.7652417° у. д. / 55.4859028; 28.7652417
Канфэсія каталіцтва
Эпархія Віцебская дыяцэзія 
Архітэктурны стыль барокавая архітэктура[d] і барока
Дата заснаваньня XVI стагодзьдзе
Касьцёл Сьвятога Стэфана на мапе Беларусі
Касьцёл Сьвятога Стэфана
Касьцёл Сьвятога Стэфана
Касьцёл Сьвятога Стэфана
Commons-logo.svg Касьцёл Сьвятога Стэфана на Вікісховішчы

Касьцёл Сьвятога Стэфана — помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў у Полацку. Знаходзіўся ў цэнтры места, на заходнім баку Рынку з боку Замкавага праезду. Твор архітэктуры віленскага барока.

Утвараў адзіны архітэктурны ансамбль з езуіцкім калегіюмам і быў асноўнай кампазыцыйнай дамінантай ня толькі гістарычнага Рынку[a], але і ўсёй цэнтральнай часткі Полацку, адыгрываючы галоўную ролю ў стварэньні непаўторнага кампазыцыйна завершанага сылюэту места. У 1964 годзе савецкія ўлады зруйнавалі касьцёл.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

За часамі Інфлянцкай вайны ў 1579 годзе войска новаабранага караля і вялікага князя Стэфана Баторыя выбіла маскоўскіх захопнікаў з Полацку. Вынікам 17-гадовай акупацыі места стала амаль поўнае спусташэньне Вялікага пасаду. Стэфан Баторы, жадаючы як мага хутчэй засяліць спустошаны край, а таксама пашырыць уплыў каталіцтва на ўсходзе Вялікага Княства Літоўскага, запрасіў у Полацак езуітаў (1580 год) і перадаў ім усе праваслаўныя манастыры і цэрквы (з выняткам царквы Святой Соф’і) разам з маёмасьцю і землямі (фундуш 1582 году), а таксама замак. Кароль прапанаваў разьмясьціць касьцёл на Верхнім Замку, а калегіюм на Востраве на Дзьвіне, аднак езуіты пастанавілі збудаваць касьцёл на Рынку. З дакумэнтаў сярэдзіны XVII ст. вядома, што езуіты захапілі частку мескіх пляцаў, у прыватнасьці «ратушнае месца».

Першыя касьцёл і калегіюм былі драўлянымі. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай па ўзяцьці Полацку ў 1654 годзе маскоўскія захопнікі спалілі сьвятыню. У другой палове XVII ст. на месцы спаленага збудавалі новы драўляны езуіцкі калегіюм. Магчыма, што ў гэты ж час узьвялі і драўляны езуіцкі касьцёл, асьвячоны ў гонар Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і Сьвятога Стэфана, нябеснага заступніка караля-фундатара Стэфана Баторыя[1].

Па чарговым пажары ў канцы XVII ст. на месцы драўлянага пачалі будаваць мураваны касьцёл. Яго будаваньне галоўным чынам скончылася ў 1738 годзе, але працы працягваліся і па яго асьвячэньні ў 1745 годзе. У 1749[2] годзе на месцы зьнішчанага пажарам драўлянага калегіюму пачалося будаваньнем новага мураванага манумэнтальнага комплексу, які разам з касьцёлам стварыў велічны архітэктурны ансамбль.

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Па першым падзеле Рэчы Паспалітай (1772 год) касьцёл і калегіюм працягвалі дзейнічаць. Па выгнаньні езуітаў з Расейскай імпэрыі ў 1820 годзе калегіюм перайшоў да ордэну піяраў.

У панараме места, 1912 г.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) расейскія ўлады гвалтоўна адабралі комплекс у Сьвятога Пасаду. Калегіюм у 1830 годзе перарабілі пад кадэцкі корпус, а касьцёл у 1833 годзе — пад царкву Сьвятога Мікалая Маскоўскага патрыярхату. Пазьней гэтая царква стала катэдральным саборам Полацка-Віцебскай япархіі.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інтэр'ер касьцёла, 1912 г.

У 1920-я гады савецкія ўлады зачынілі царкву. У 1936 годзе яны разабралі вежы касьцёла, відаць, з прычыны моцнай кампазыцыйнай актыўнасьці помніка ў сылюэце места.

У Другую сусьветную вайну помнік практычна не пацярпеў, аднак па вайне яго стан пачаў няўхільна пагаршацца. У гэты ж час Полацак пачалі наведваць савецкія камісіі зь Менску і Віцебску. Апошняя зь іх, узначаленая тагачасным намесьнікам старшыні Савету Міністраў БССР В. Каменскім і старшынём Дзяржбуда БССР архітэктарам У. Каралём прыняла пастанову аб «немэтазгоднасьці і немагчымасьці» аднаўленьня комплексу. Будынкі зьнялі з уліку помнікаў гісторыі і культуры. На іх зьнішчэньне «целевым назначением» зь бюджэта вобласьці вылучылі 30 тысячаў рублёў. У студзені 1964 году савецкія ўлады ўзарвалі касьцёл і частку калегіюму. Па разбурэньні атрымалася каля 50 тысячаў кубічных мэтраў «добраякаснай цэглы і шчэбня, якія прадпрыемствамі і насельніцтвам на працягу году былі выкарыстаны на добраўпарадкаваньне гораду». «За хорошо выполненные работы по обрушению здания кадетского корпуса в городе Полоцке» ўдзельнікам акцыі абвясьцілі падзяку, дваіх зь іх узнагародзілі ганаровымі граматамі гарвыканкаму. Сапраўдныя дакумэнты з рэалізацыі гэтага акта вандалізму, доўгі час надзейна хавалі ў Полацкім архіве і нарэшце апублікавалі ў першым нумары гісторыка-літаратурнага часопіса «Полацкі летапісец».

На месцы зруйнаваных будынкаў у 1976—1979 гадох збудавалі «прэстыжны» 9-павярховы жылы дом для правінцыйнай савецкай эліты.

Архітэктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Касьцёл па руйнаваньні вежаў савецкімі ўладамі, 7.09.1941

Помнік архітэктуры сталага і віленскага барока. Касьцёл будавалі паводле праекту італьянскага дойліда. На рэгулярным, амаль квадратным пляцы, плян якога склалася, магчыма, яшчэ да спаленьня Вялікага пасаду ў час войнаў. Сьвятыню паставілі ў найбольш зручным месцы: восьсю сымэтрыі пляцу, замыкаючы пэрспэктыву галоўнай, амаль простай на той час Віцебскай вуліцы (правы бок сучаснага праспэкту Францішка Скарыны). Пры традыцыйнай форме базылікальнага пляну сяродкрыжжа зноў, як у касьцёлах першай паловы XVII ст., ён завяршаўся купалам на высокім барабане. Вонкавае архітэктурнае афармленьне вельмі стрыманае, але агульныя памеры будынка (24×47 м у пляне) і яго стройныя прапорцыі надаюць касьцёлу асаблівую выразнасьць, накіраванасьць угору, да вытанчаных галовак вежаў. Ступень дэкаратыўнай апрацоўкі павялічваецца ў кірунку да верху разам з памяншэньнем памераў асобных элемэнтаў. Дзякуючы гэтаму, касьцёл не перанасычаны, як шматлікія сучасныя яму помнікі, дэталямі аздабленьня і ў той жа час яму ўласьцівы выцягнутасьць і вэртыкалізм, характэрныя для віленскага барока. Тут гэты стыль знайшоў выяўленьне ў сваім сылуэце і агульнай кампаноўцы аб’емаў будынка.

Паводле інвэнтароў, інтэр’ер касьцёла ўпрыгожвалі алтары, багата аздоблены стукам і жывапісам, пазалочанай і пасрэбранай медзьдзю. Скляпеньні і сьцены мелі фрэскавую размалёўку, падлога была выкладзена цёсаным каменьнем, у прэзьбітэрыюме ў шахматным парадку чаргаваліся чорныя і белыя мармуровыя пліткі. Пакрыцьцё даху складалася зь медных лістоў. На вежах знаходзіліся званы і ўнікальны гадзіньнік з боем работы віленскага майстра Густава Мудні.

Як сьведчыць малюнак Н. Орды другой паловы XIX ст., па пераробцы пад царкву Маскоўскага патрыярхату помнік ня зьведаў значных зьменаў у сваім вонкавым выглядзе. Тое ж бачна і на старых паштоўках Полацку, дзе высока пастаўленая сьвятыня стварае асноўную сылуэтную дынаміку места, нават больш значную за Сафійскі сабор.

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гістарычная графіка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гістарычныя здымкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Филиппенко Я. Д. Исторический и архитектурный анализ градообразующей роли центральной площади Полоцка XVI—XIX веков // Вестник Полоцкого государственного университета. — 2009. — №6. С. 16.
  2. ^ Шалькевіч В. Полацкі езуіцкі калегіум // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 452.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Касьцёл Сьвятога Стэфана (Полацак)сховішча мультымэдыйных матэрыялаў