Аляксандар Антоні Сапега

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Аляксандар Антоні Сапега
Аляксандар Антоні Сапега
Аляксандар Антоні Сапега
Herb Sapiehów.PNG
Герб «Ліс»
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 3 верасьня 1773
Страсбург, Францыя
Памёр 8 верасьня 1812
Дзярэчын, Слонімскі павет, Гарадзенская губэрня, Літоўскае генэрал-губэрнатарства, Расейская імпэрыя
Род Сапегі
Бацькі Юзэф Сапега
Тэафіля зь Ябланоўскіх
Жонка Ганна з Замойскіх
Дзеці Лявон
Ганна Сафія
Дзейнасьць падарожнік-дасьледнік, навуковец, хімік, геоляг, палітык і мінэроляг

Аляксандар Антоні Сапега (3 верасьня 1773, Страсбург, Францыя8 верасьня 1812, Дзярэчын) — навуковец, дасьледнік, дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай. Кавалер Залатога арла Ганаровага легіёну.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадстаўнік коданскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу «Ліс», сын Юзэфа (1737—1792), крайчага вялікага літоўскага, і Тэафілі зь Ябланоўскіх(pl) (1743—1816). Дзяцінства правёў у Францыі, куды сям’я пераехала па паразе Барскай канфэдэрацыі. З 1777 году жыў у цёткі Ганны Ябланоўскай з Сапегаў (1728—1800) на Падляшшы (Сямяцічы, Коцк), дзе атрымаў хатнюю адукацыю і зацікавіўся навукай.

Ганна з Замойскіх

У 1792 годзе пазнаёміўся са Станіславам Сташыцам, разам зь якім пачаў цікавіцца геалёгіяй усходняй часткі Рэчы Паспалатіай. Улетку 1794 году разам з Замойскімі, сваякамі жонкі, выехаў у Вену. Там завязаў кантакты зь Юзэфам Максымільянам Асалінскім.

У 1800 годзе з рэкамэндацыі С. Сташыца стаў сябрам варшаўскага Таварыства аматараў навук(pl). Ажыцьцявіў мінэралягічныя экспэдыцыі ў Польшчы і Літве, а таксама ў Альпы, на Балканы і Валынь. Аўтар працы «Мінэралёгія» (1800—1801), падручніка з неарганічнай хіміі (1801—1802), нарысу з крышталяграфіі. Падарожнічаў па Адрыятычным узьбярэжжы, вывучаў этнаграфію славенцаў, харватаў, басьнійцаў, герцагавінцаў. Вынікі дасьледаваньняў апублікаваў у выглядзе лістоў да Ж.-Э. Жылібэра «Падарожжа ў славянскіх краінах у 1802 і 1803 гадоў» (Уроцлаў, 1811, пад псэўданімам X***S***").

Пахавальня А. Сапегі ў Красічыне

У 1804 годзе ўзышоў на гару Мон-Сэні (~3000 м)[1], стаўшыся такім чынам першым беларускім альпіністам. 13 ліпеня паведаміў пра гэты факт на паседжаньні Ліёнскай акадэміі навук(fr)[2].

У 1807 годзе зладзіў знаходжаньне Напалеона ў Варшаве, стаў афіцэрам яго гвардыі, камэргерам. Браў удзел у аблозе Гданьску (1807 год), па чым зіму правёў у Парыжы, пры двары Напалеона. У 1808—1809 гадох займаўся навуковымі дасьледаваньнямі ў Францыі, потым пад выглядам дасьледаваньняў вывучаў настроі насельніцтва на анэксаваных Расеяй землях Рэчы Паспалітай(pl), дасылаючы Напалеону адпаведныя рапарты. Стварыў агентурную сетку францускай выведкі на забраных тэрыторыях. 1 ліпеня 1812 году ўвайшоў у склад Часовага ўраду(pl) Вялікага Княства Літоўскага і ўзначаліў вайсковы аддзел, але хутка выйшаў з ураду з прычыны непаразуменьняў з генэрал-губэрнатарам ВКЛ Д. ван Гагендорпам, які непрыхільна ставіўся да літвінаў.

У 1794 годзе ажаніўся з Ганнай (1780—1859), дачкой канцлера вялікага кароннага і ардыната замойскага Андрэя Замойскага (1716—1792) і Канстанцыі Чартарыйскай (1778—1837). У шлюбе нарадзіліся дзеці:

  • Ганна Соф'я (1799—1864), жонка з 1817 году князя Адама Ежы Чартарыйскага (1770—1861)
  • Леў (пам. да 1801)
  • Леў Людвік (1802—1878)

Памёр 8 верасьня 1812 году па ўкусе кнура, ад якога пачалося заражэньне і гангрэна. Гэта, а таксама ранейшае захворваньне і агульнае аслабленьне арганізму і сталіся прычынай сьмерці.

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Афанасенко В. (16 ліпеня 2003) Юбилей горы. Эверест белорусский(рас.) Биг-Мак-Бол. ПрессболПраверана 28 ліпеня 2012 г.
  2. ^ Piotr Daszkiewicz, Radosław Tarkowski. Mało znana rozprawa Jean-Emmanuela Giliberta (1741–1814) — interesujący dokument historii polskiej geologii // Przegląd Geologiczny. — 2007. — Т. 55. — № 12/2. — С. 1124.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Аляксандар Антоні Сапегасховішча мультымэдыйных матэрыялаў