Фашызм

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

Фашы́зм (па-італьянску: fascismo) у вузкім сэнсе — палітычны рух у Італіі першай паловы XX стагодзьдзя, які ўзначальваўся Бэніта Мусаліні. Пазьней фашызмам сталі зваць любыя праявы таталітарызму ў спалучэньні з ідэяй нацыянальнай кансалідацыі або расавай выключнасьці.

Этымалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Слова фашызм паходзіць ад італьянскага fascio (фашыё) — «зьвяз» (напрыклад, назва палітычнай радыкальнай арганізацыі Бэніта Мусаліні — Fascio di combattimento — «Зьвяз барацьбы»). Гэтае слова, у сваю чаргу, узыходзіць да лацінскага fascis — «зьвязак, пучок», якім, у прыватнасьці пазначаліся знакі магістрацкай улады — фасцыі, зьвязкі розгаў з уваткнутай у яе сякерай. Гэтую сякеру насілі лікторы — ахоўнікі вышэйшых службовых асобаў Рымскай рэспублікі, якія часьцяком выконвалі ролю катаў, гэта значыць выконвалі вэрдыкты суду. З тых часоў малюнак фасцыяў прысутнічае ў знаках дзяржаўнай улады шматлікіх краінаў (напрыклад, фасцыі прысутнічаюць на эмблеме Фэдэральнай службы судовых прыставаў Расейскай Фэдэрацыі). У пачатку XX стагодзьдзя гэты знак быў выкарыстаны рухам Мусаліні, які апэляваў да імпэрскіх традыцыяў Старажытнага Рыму (у прыватнасьці, Мусаліні сьцьвярджаў, што першым фашыстам быў Гай Юліюс Цэзар).

Фашызм у сучасным разуменьні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фашызм у сучасным разуменьні — дзяржаўны лад, заснаваны на ідэі вяршэнства дзяржавы над нацыяй, аб’яднаньня народа вакол ідэі нацыянальнага выратаваньня, дэлегаваньне шырокіх, а часта і надзвычайных паўнамоцтваў улады. Адпаведна, гэта першым чынам моцны дзяржаўны апарат, сфармаваны па ідэалягічнай і палітычнай прыкмеце, цьвёрдая або ваенная дысцыпліна. Фашызм можна таксама тлумачыць як форму папулісцкага ультранацыяналізму, заснаванага на звароце да мінулага, яго рамантызацыі й ідэалізацыі.

Ідэя перавагі дзяржаўнага, расавага на асабістым і індывідуальным — адна з базавых ідэяў фашызму. Для фашызму характэрна моцнае імкненьне да «аднастайнасьці» й «нацыянальнай кансалідацыі»; адгэтуль паходзіць нетрывальнасьць фашыстаў да любога іншадумства, а таксама да нацыянальных, рэлігійных і іншых меншасьцяў.

Слова «фашысты» цяпер часьцей за ўсё асацыюецца зь нямецкімі нацыянал-сацыялістамі, хоць сябе яны фашыстамі ніколі ня звалі. Гэтае не зусім правільнае ўжываньне назову пачалося з «піўнога путчу» 1923 году, калі амэрыканскія газэты назвалі путчыстаў «баварскімі фашыстамі», праводзячы паралелі зь дзяржаўным пераваротам, ажыцьцёўленым Бэніта Мусаліні ў Італіі ў 1922 годзе. Гэтая назва, асабліва ў краінах былога СССР, больш за ўсё асацыюецца зь нямецкімі захопнікамі, распачаўшымі Другую сусьветную вайну.

Таксама, слова «фашызм» можна прымяніць да любога палітычнага строю, рэжыму, дзяржавы, якія грунтуюцца на прымяненьні насільля да іншадумцаў. Напрыклад, рэжым «левага фашызму» у СССР, калі ў лясным масіве Курапаты, што на паўночным ускрайку Менску (Беларусь), дзе былі выяўленыя масавыя пахаваньні людзей, расстраляных НКУС у 1937—1941 гадох. У Паўночнай Карэе, пры падтрымцы савецкіх войскаў па сёньняшні дзень існуе камуністычная дзяржава, якая абьектыўна зьяўляецца «фашысцкай». Адным з крытэрыяў «левага фашызму» варта адзначыць наяўнасьць Хвэронскага канцэнтрацы́йнага ля́геру № 22 у Паўночнай Карэе.

Прыкметы фашызму[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фашызм звычайна характарызуецца наступнымі рысамі:

  1. Спрыяе моцнай нацыянальная кансалідацыі: узвышае дзяржаву над асобай, асабліва ў выглядзе перавагі самога дзяржаўнага апарата й зьліцьці народа зь ім.
  2. Грунтуе сваю ўладу на адзіным лідэру, правадыру.
  3. Выкарыстоўвае гвалт і сучасныя палітычныя тэхналёгіі прапаганды й цэнзуры з мэтай падаўленьня палітычных апанэнтаў.
  4. Выступае за строгую эканамічную, сацыяльную, палітычную, ідэалягічную рэглямэнтацыю.
  5. Гуртуе вытворчасьць у карпаратыўныя блёкі.
  6. Праводзіць палітыку татальнага кантролю над грамадзтвам.
  7. Наяўнасьць папулістычных і дэмагагічных лёзунгаў у дзяржаўных лідэраў.

Тым ня менш, фашысцкім рэжымам часам атрымоўваецца дабіцца сур’ёзных посьпехаў у эканоміцы й ваеннай сфэры.

Трэба адрозьніваць фашызм ад нацызму, ідэі якога вырасьлі з ідэалёгіі італьянскага фашызму. Калі фашызм абвяшчае ідэю нацыянальнай кансалідацыі, то нацызм грунтуецца на палітыцы расавай выключнасьці.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Фашызмсховішча мультымэдыйных матэрыялаў