Зецельская гаворка

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Зецельская гаворка
Ужываецца ў Беларусі
Рэгіён Панямоньне
Колькасьць карыстальнікаў ня больш за 30 чал.
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская сям'я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў
Дапаможная мова ў
Код мовы
ISO 639-1
ISO 639-2(B)
ISO 639-2(T)

Зецельская гаворка — адасобленая, астраўная гаворка летувіскае мовы, арэал якой разьмешчаны на захадзе сучаснае Беларусі.

Адносіцца да дробных гаворак летувіскае мовы, якія ў арэальным дачыненьні ўяўляюць сабою сукупнасьць астраўных гаворак гэтае мовы, якія аточаныя арэалам беларускае мовы й распаўсюджаныя на паўночным захадзе Беларусі ўздоўж беларуска-летувіскае мяжы[1][2]. У літуаністыцы арэал зецельскае гаворкі вядомы пад назваю Зэтэла.

Асноўныя зьвесткі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле дасьледаваньняў Т. Суднік станам на другую палову ХХ ст. (1975 г.) захоўвалася каля 30 носьбітаў зецельскае гаворкі, якія пражываюць у двух населеных пунктах сучаснага Зьдзецельскага раёну Гарадзенскае вобласьці, у вёсках Пагіры й Засецьце. Арэал гаворкі прадстаўляе сабою найбольш аддалены ад асноўнага арэалу летувіскае мовы астраўны арэал у параўнаньні зь іншымі падобнымі арэаламі летувіскае мовы на паўночным захадзе Беларусі й на поўначы Польшчы. Арэал зецельскае гаворкі месьціцца прыкладна на 50 км на поўдзень ад Ліды[2].

У генэтычным дачыненьні зецельская гаворка адносіцца да адных з дыялектаў летувіскае мовы, спалучаючы ў сабе, між іншага, ня толькі ўсходнебалтыйскія, але й заходнебалтыйскія рысы[3]. А. Відугірыс адзначаў асаблівасьці зецельскае гаворкі, якія збліжаюць яе з арэалам заходніх аўкштайтаў, продкі якіх (яцьвягі-дайнава) у старажытныя часы жылі ў тым ліку на тэрыторыях, заселеных цяпер паўднёвымі аўкштайтамі[4]. Арэалы летувіскае мовы паблізу Зьдзецелу й Засецьця таксама адносяць да заходнеаўкштайцкіх гаворак і іншыя мовазнаўцы[5].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне продкаў носьбітаў зецельскае гаворкі звычайна ня зьвязваецца непасрэдна з этнічнымі летувісамі, гісторыкі высоўваюць розныя пункты гледжаньня датычна іх этнагенэзу.

У часы Кіеўскае Русі мяжа аўкштайцкага й усходнеславянскага этнічных арэалаў праходзіла прыкладна на паўночным захадзе сучаснае Беларусі. Пазьней адзначалася параўнальна актыўная ўзаемная калянізацыя гэтага памежжа як балтамі, так і славянамі, пры гэтым іх нельга блытаць з пазьнейшымі, гістарычна засьведчанымі адзінкавымі выпадкамі перасяленьня сфармаванага ўжо як летувіскага балцкага насельніцтва ўглыб этнаграфічнай Беларусі. (Напрыклад, летувіскай лічылася вёска Абольцы сучаснага Талачынскага раёну, аспрэчвалася Е.Ахманскім, паводле якога летувісы Абольцаў — аўтахтоннае насельніцтва, што, аднак, немажліва праз тое, што летувіскі этнас сфармаваўся як асобны ўжо пасьля славянскай калянізацыі Беларусі, што, адпаведна, ішло на тэрыторыі ў асноўным цяперашняй Летувы).

Першы дасьледчык гаворкі Э. Вольтэр лічыў носьбітаў гаворкі нашчадкамі прусаў, якія былі пасаджаныя Трайдзенем у навакольлях Слоніму. У сваіх дасьледаваньнях Вольтэр засноўваўся на тэкстах Іпацьеўскага летапісу, у якіх утрымліваюцца пэўныя заходнебалтыйскія рэлікты[6]. Пазьнейшыя дасьледаваньні, як правіла, мадыфікавалі гэтую гіпотэзу або прымалі яе (высоўваліся здагадкі пра тое, што балты Трайдзеня насамрэч зьяўляліся яцьвягамі).

Гэтае думкі прытрымліваліся перадусім такія гісторыкі, як А. Непакупны, Я. Атрэмбскі, Е. Ахманьскі, У. Сьвяжынскі й А. Квяткоўская. Аспрэчвалася А. Кібінем, які меркаваў, што інтэрпрэтацыя трайдзеневых балтаў як прусаў або яцьвягаў заснаваная на няправільным разуменьні летапіснага артыкулу 1276 году, дзе згадваецца пра захоп галіцка-валынскім атрадам прускіх пасяленцаў, адпраўленых у Слонім[3].

На думку іншага дасьледчыка гаворкі А. Відугірыса, носьбіты зецельскае гаворкі зьяўляюцца нашчадкамі аўтахтоннага яцьвяскага насельніцтва рэгіёну, аднак супраць гэтае гіпотэзы сьведчаць адсутнасьць на левабярэжжы Нёману (дзе знаходзіцца Зьдзецельскі раён) яцьвяскіх каменных курганоў другой паловы І тыс. н.э. і адначасовая прысутнасьць у гэтых мясьцінах славянскіх помнікаў ХХІ стст. Падсумоўваючы, А. Кібінь прыходзіць да высновы, што продкі носьбітаў зецельскае гаворкі зьявіліся на левабярэжжы Нёману ў ХІ ст., што пацьвярджаецца пажарамі й абарончымі працэсамі на славянскіх паселішчах[7] ды ўзьвядзеньнем каменных курганоў на тагачасным левабярэжжы (уласьцівыя заходнім балтам), якія, у сваю чаргу, зьяўляюцца сьведчаньнямі міграцыі яцьвягаў з правага берагу Нёману на левы[3].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Z. Zinkievičius, 1966.
  2. ^ а б Т. М. Судник, 1975.
  3. ^ а б в А. С. Кибинь, 2006.
  4. ^ A. Vidugiris, 1996; Vidugiris, 2004.
  5. ^ У. Свяжынскі, с. 60.
  6. ^ Э. А. Вольтеръ, 1911
  7. ^ С. Піваварчык, 1999.

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • A. Vidugiris. Iš Zietelos ir pietų aukštaičių leksikos sąsajų // Vakarų baltų kalbos ir kultūros reliktai. — Klaipėda: 1996. — С. 82-89.
  • A. Vidugiris. Zietelos lietuvių šnekta. — Vilnius: 2004.
  • Z. Zinkievičius. Lietuvių dialektologija. — Vilnius: 1966. — С. 25-27.
  • Э. А. Вольтеръ. Слѣды древнихъ прусовъ и ихъ языка въ Гродненской губерніи. — Известія Отдѣленія русскаго языка и словесности Императорской Академіи наук. — СпБ.: 1911 Т. XVI.
  • А. С. Кибинь. К происхождению зетельского говора. — Э.А. Вольтер и балтистика как комплексная дисциплина. — Спб.: .
  • С. А. Піваварчык. Да этнічных працэсаў на Панямонні ў раннім сярэднявеччы // Białoruskie Zeszyty Historyczne. — Białystok: 1999. — № 11.
  • Т. М. Судник. Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем / отв. ред. В. Н. Топоров. — М.: Наука, 1975.
  • У. Свяжынскі. Народы і мовы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.