Гагавуская мова
| Гагавуская мова | |
| Gagauz dili | |
 | |
| Ужываецца ў | Малдове, Украіне, Расеі, Турэччыне |
|---|---|
| Рэгіён | Гагавузія |
| Колькасьць карыстальнікаў | |
| Клясыфікацыя | Алтайская сям'я
|
| Афіцыйны статус | |
| Афіцыйная мова ў | Гагавузіі |
| Дапаможная мова ў | Прызнаная мова меншасьці: у Малдове, ва Ўкраіне |
| Статус: | 5 Разьвіваецца[d][1] |
| Пісьмо | лацінскае пісьмо, кірыліца і грэцкі альфабэт |
| Коды мовы | |
| ISO 639-1 | — |
| ISO 639-2(Б) | — |
| ISO 639-2(Т) | gag |
| ISO 639-3 | gag |
| SIL | — |
Гагаву́ская мова (саманазва: gagauz dili, gagauzça) — мова агускае групы цюрскае сям’і моваў, на якой размаўляе цюрскі народ гагавузы. Адна з афіцыйных моваў аўтаномнай Гагавузіі, што на поўдні Малдовы. Найбліжэйшыя зь іншых цюрскіх моваў — турэцкая, туркмэнская ды азэрбайджанская мовы; зьяўляецца асобнай мовай разам з балкана-гагавускай мовай[3].
Колькасьць носьбітаў у Малдове — прыкладна 138 тыс чал.[4] Адносіцца да моваў, якія маюць пагрозу зьнікненьня паводле ЮНЭСКО[5].
Клясыфікацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Гагавуская мова належыць да агускае падгрупы цюрскае моўнае сям’і, найбліжэйшая з роднасных моваў — турэцкая. Высоўваліся гіпотэзы пра паходжаньне мовы ад печанескай, агускай, куманскай моваў. Ускосныя аргумэнты гэтым тэорыям звычайна спрабуюць назіраць у гісторыі, этнаграфіі ды фальклёры.
Геаграфія і колькасьць носьбітаў
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Гагавуская мова распаўсюджаная на поўдні Малдовы (Гагавузія), у Адэскай вобласьці Ўкраіны, нязначная колькасьць носьбітаў таксама прысутнічае ў Казахстане і Ўзбэкістане. Колькасьць носьбітаў у Малдове — прыблізна 138 000 чалавек, пры гэтым у Малдове паводле вынікаў перапісу 2004 году налічвалася 147,5 тысячы гагавузаў, зь іх уласна ў Гагавузіі — 127,8 тысячы чалавек. Большасьць гагавузаў Малдовы лічыць сваёй роднай мовай гагавускую — 92,3%; 5,8% лічыць роднай расейскую, 1,9% — іншыя мовы (малдаўская, украінская).
У Адэскай вобласьці Ўкраіны колькасьць гагавузаў складае 27,6 тыс. чал.[6] (пражываюць збольшага на поўдні Адэскае вобласьці — былым гістарычным рэгіёне Буджак, асабліва ўздоўж мяжы гэтага рэгіёну з Гагавузіяй Малдовы), складаючы 1,1% ад насельніцтва вобласьці. Большасьць гагавузаў Украіны карыстаюцца ўкраінскай або расейскай мовамі.
Гагавузы таксама кампактна пражываюць на поўдні Балканаскага паўвостраву, у Грэцыі ды Баўгарыі, на гагавускай мове таксама размаўляюць гаджалы — этнічная група, блізкая да гагавузаў і турак, і якая жыве на баўгарска-турэцкім памежжы.
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць код]У ХІ стагодзьдзі качавыя цюркі-агузы былі выцісканыя полаўцамі (або куманамі ці кіпчакамі) у рэгіён Падунаўя, далей зьвесткі пра іх губляюцца. Не зважаючы на гэта вядома, што гагавузы перасяліліся на тэрыторыю тагачаснай Расейскай імпэрыі напрыканцы XVIII — пачатку ХІХ стагодзьдзя. Мова мае шэраг спэцыфічных балканскіх рысаў, такіх як наяўнасьць галоснага гуку сярэдняга шэрагу, аналягічнага баўгарскаму «ъ» і румынскаму «ă».
Дыялекты
[рэдагаваць | рэдагаваць код]У гагавускай мове Гагавузіі вылучаюцца два дыялекты — чадырлунска-камрацкі і вулканэшцкі, акрамя таго, маюцца таксама зьмяшаныя й пераходныя гаворкі. На Балканах дыялектная раздрабнёнасьць мовы большая, што тлумачыцца пражываньнем гагавузаў у розных краінах — існуюць баўгарскі, турэцкі і македонскі дыялекты.
Асноўная характарыстыка
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Пісьмовасьць
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Да ХІХ стагодзьдзя гагавуская мова заставалася бесьпісьмовай. У наступным, у мэтах выданьня праваслаўнае рэлігійнае літаратуры, абмежавана выкарыстоўвалася грэцкая пісьмовасьць[7]. Між тым, дадзены альфабэт выкарыстоўваўся ня толькі ў рэлігійных мэтах: арыенталіст Ота Бляў сьцьвярджаў пра існаваньне перакладаў п’есаў Эўрыпіда на гагавускую мову пісьмовасьцю на аснове грэцкай[8].
У 1957 годзе была аформленая сталая пісьмовасьць для гагавускае мовы, у аснову якой быў пакладзены кірылічны альфабэт. У 1996 годзе гагавузы Малдовы перайшлі на лацінскі альфабэт на ўзор сучаснага турэцкага альфабэту. Гэты альфабэт зьмяшчае дадатковыя літары, такія як Ää (для пазначэньня гуку [æ]), Ţţ (для гуку [t͡s], на ўзор геаграфічна блізкай румынскай мовы) і Êê. Трэба адзначыць, што кірылічны альфабэт дагэтуль мае ўжытак.
Кірылічны альфабэт:
| А а | Ä ä | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Ӂ ӂ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | Ö ö | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
Лацінскі альфабэт:
| А а | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | Е е | Ê ê |
| F f | G g | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l |
| M m | N n | O o | Ö ö | Р р | R r | S s | Ş ş |
| T t | Ţ ţ | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |
Лексыка
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Гагавуская мова зьяўляецца адной зь лінгвістычна найбліжэйшых да сучаснае турэцкае мовы. Разам з гэтым, размоўная гагавуская мова адлюстроўвае на сабе заўважны ўплыў з боку славянскіх моваў. Рэлігійная лексыка мае запазычваньні з грэцкае й арабскае моваў. Тэхнічная, юрыдычная ды навуковая галіны лексыкі маюць запазычваньні з лаціны, турэцкай ды румынскай моваў.
Некаторыя прыклады:
Расейская, украінская, баўгарская мовы:
- Unuku («унук»), Maşına («машына»), Mamu («мама»), Garmon («гармонік»), Traktor («трактар»), Babu («бабуля»), Kutü («куцьця»), Kolada («калядкі»).
Арабская мова:
- Insan («чалавек»), Alkogol («сьпірт»), Allah («Бог»), Fukara («бедны»), Seläm («вітаю»), Din («вера»), Kämil («выдатны»), Kitab («кніга»), Canta («торба»), Sabaa («раніца»), Käfir («язычнік»), Sıfır («нуль»), İslää («добра»).
Румынская мова:
- Juridik («юстыцыя», «юрыдычны»), Hırleţ («рыдлёўка»), Furkuliţa («відэлец»), Primar («мэр»), Armata («армія»), Prost («дрэнна», «дрэнны»).
Грэцкая мова:
- Fasülä («фасоля»), Ayoz («сьвяты»), Stavroz («крыж»), Yortu («сьвята»), Klisä («царква»), Popaz («сьвятар»).
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- 1 2 Ethnologue (анг.) — 25, 19 — Dallas, Texas: SIL, 1951. — ISSN 1946-9675
- ↑ https://www.ethnologue.com/language/gag/23
- ↑ Lewis, M. Paul. Language Family Trees: Altaic, Turkic, Southern, Turkish. — Dallas: TX: SIL International, 2009. — (Ethnologue: Languages of the World).
- ↑ Зьвесткі паводле Ethnologue.
- ↑ Михаил Формузал успокоил общественность: гагаузский язык не исчезает. Сообщение ЮНЕСКО неправильно поняли (рас.) Газета Панорама Праверана 15 сьнежня 2013 г.
- ↑ Зьвесткі паводле перапісу насельніцтва Ўкраіны ў 2001 годзе.
- ↑ M. Ciachir. Basarabialâ gagauzlarân istoriassi. — Chișinău: 1933. — С. 133.
- ↑ Măcriș, Anatol. Găgăuzii. — Бухарэст: Editura PACO, 2008. — С. 71.
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- Гайдаржи Г.А., Тукан Б.П., Колца Е.К., Покровская Л.А. Гагаузско-русско-молдавский словарь. — М.: Советская Энциклопедия, 1973.
- Ulutaş, İsmail. 2004. Relative clauses in Gagauz syntax. Istanbul: Isis Press. ISBN 975-428-283-8
- Шабашов А.В., „Гагаузы: система терминов родства и происхождение народа”
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць код] |
Вікіпэдыя мае вэрсію гагавускай мовай |
Гагавуская мова — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў