Булгарскія мовы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
булгарская галіна
Народнасьць цюрскія народы
Арэал гістарычнаІмпэрыя гунаў, Вялікая Баўгарыя, Першае Баўгарскае Царства, Волская Булгарыя,
цяперЧувашыя (Расея)
Лінгвістычная клясыфікацыя алтайскія мовы
Склад

Булга́рскія мовы (таксама агу́рскія, r-цю́рскія) — група роднасных моваў у складзе цюрскае моўнае сям'і, меркавана можа зьяўляцца групай найстаражытнае фармацыі. Усе булгарскія мовы, апрача чуваскай, за цяперашнім часам зьяўляюцца мёртвымі.

Гістарычна былі распаўсюджаныя ў такіх дзяржавах як Імпэрыя гунаў, Вялікая Баўгарыя, пазьней — таксама ў Першым Баўгарскім Царстве ды Волскай Булгарыі, сёньняшняя жывая мова-прадстаўнік гэтае моўнае групы — чуваская — мае распаўсюд галоўным чынам у рэспубліцы Чувашыя, Расея.

Гісторыя і клясыфікацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле шэрагу прыкметаў булгарскія мовы зьяўляюцца супрацьпастаўленымі астатнім цюрскім мовам. Напрыклад, савецкі лінгвіст і этнограф Мікалай Попе лічыў, што булгарскія мовы паводле сваёй клясыфікацыі зьяўляюцца пераходнымі ад цюрскіх да мангольскіх моваў.

Сучасныя зьвесткі пра генэзіс булгарскіх моваў грунтуюцца на фона-морфастатычнай (расейскі лінгвіст Алег Мудрак[1]) і лексыкастатычнай (расейскі лінгвіст Ана Дыбо[2]) моўных клясыфікацыях.

Аналіз абодвух набораў сьпісаў Сўодэша і ўсталяваньне адноснае храналёгіі генэалягічных дрэваў цюрскіх моваў на грунце лексыка-статыстычных зьвестак, праведзенае Дыбо, паказвае, што пачатак распаду цюрскае прамовы зьвязваецца з аддзяленьнем чуваскай мовы ад іншых (што звычайна вызначаецца як аддзяленьне булгарскае групы). На абедзьвюх дрэвах адпаведны першы вузел датуецца каля -30 — 0 гг. да н. э. На думку Дыбо, гэтая зьява беспасярэдне вынікае зь міграцыі часткі хуну (старажытны качавы народ, што насяляў стэп на поўнач ад Кітаю) з захаду Манголіі на захад, праз поўнач Сіньцзяну на поўдзень Казахстану, да ракі Сырдар'я ў 56 р. да н.э.

Як мяркуюць іншыя дасьледнікі, булгарская галіна аддзялілася ад агульнацюрскае протамовы ўжо ў 500 г. да н.э.[3]

Склад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Да булгарскіх моваў хутчэй за ўсё адносіліся мовы, на якіх размаўлялі анагуры — цюрская пляменная канфэдэрацыя, якая жыла ў V-X стст. у раёне Азоўскага мора й Паўночнага Каўказу. Застаецца нявырашаным пытаньне таго, ці паходзіць чуваская мова ад адной са старажытнай мовы булгарскае групы, або паходзіць непасрэдна з булгарскае галіны[4].

У склад булгарскае моўнае групы залічваюцца наступныя мовы:

Чуваская мова зьяўляецца сучаснай формай волска-камскай булгарскай мовы.

Асноўныя рысы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Фанэтыка:
    • Захаваньне адрозьненьняў па даўжыні галосных гукаў (кароткія ды падоўжаныя);
    • Арыгінальны вакалізм;
    • Памякчэньне гукаў s, t у шэрагу пазыцыяў (у сучаснай чуваскай як шыпячыя рэфлексы);
    • Ратацызм: пераход працюрскага r у булгарскае ŕ (для параўнаньня: булгарскаму -r- у астатніх цюрскіх мовах звычайна адпавядае -z-);
    • Лямбдаізм: пераход працюрскага ł у булгарскае l (у закрытым складзе) або š (у адкрытым). У сучаснай чуваскай мове захоўваецца значная колькасьць этымалягічных дублетаў;
    • Захаваньне супрацьпастаўленьня ŕs ды ŕ, а таксама łč ды ł (у астатніх цюрскіх адбылося супадзеньне ŕs з ŕ, а łč — ł);
    • Рэалізацыя (у залежнасьці ад пазыцыі) працюрскага -d- як -j- (захавалася ў сучаснай чуваскай, зьліваецца з галоснымі або пераходзіць у -v-) або -z- (таксама, мажліва, і -d-, верагодна ў хазарскай), пераход -z- у -r- (больш позьняе);
    • Наяўнасьць цьвёрдага галоснага (унікальны нелябіялізаваны галосны гук задняга шэрагу; пазначаецца, напрыклад, як ӑ (у чуваскай) або ъ (баўгарская мова дунайскіх баўгараў));
      • У прыватнасьці ў чуваскай:
        • Супадзеньне i, ɨ, ü;
        • Абвусьненьне a ў першым складзе;
        • Аглушэньне пачатковых звонкіх гукаў;
        • Азванчэньне слабых глухіх гукаў;
        • Пераход q > x (узьнікла ўжо за часамі волска-камскай мовы);
  • Граматыка:
    • Адсутнасьць канчатку -lar множнага ліку (напрыклад, у сучаснай чуваскай ужываецца -sem, дыялектнае — -sam);
    • Супадзеньне давальнага ды вінавальнага склонаў;
    • Найбольш пасьлядоўнае адрозьніваньне асноваў на галосны (у тым ліку рэдукаваны ə) ды зычны гукі, пры абмежаванасьці выкарыстаньня паказчыку прыцягвальнасьці ;
    • Паказчыкі прыцягвальнасьці, што зьяўляюцца папярэднімі лічэбным.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Н. Н. Поппе. О родственных отношениях чувашского и тюрко-татарских языков. Чебоксары, 1925.
  • Brook, Kevin Alan. 2004. "Tales about Jewish Khazars in the Byzantine Empire Resolve an Old Debate". Los Muestros No. 54, pp. 27–29.[1]
  • Brook, Kevin Alan. 2006. The Jews of Khazaria. Lanham, MD: Rowman & Littlefield Publishers, 2nd ed. (1999. Northvale, N.J.: Jason Aronson, 1st ed.[2]
  • Clark, Larry. 1998. "Chuvash." In: Johanson & Csató, pp. 434–452.
  • Clauson, Gerard. 1972. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
  • Décsy, Gyula. 1998. The Turkic protolanguage: A computational reconstruction. Bloomington, IN: Eurolingua.
  • Dunlop, Douglas M. 1954. The History of the Jewish Khazars. Princeton, N.J.: Princeton University Press.
  • Gmyrya, L. 1995. Hun country at the Caspian Gate: Caspian Dagestan during the epoch of the Great Movement of Peoples. Makhachkala: Dagestan Publishing.
  • Golb, Norman & Omeljan Pritsak. 1982. Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century. Ithaca: Cornell Univ. Press.
  • Golden, Peter B. 1980. Khazar Studies: An Historio-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars. Budapest: Akademia Kiado.
  • Golden, Peter B. 1998. "The Turkic peoples: A historical sketch." In: Johanson & Csató, pp. 16–29.
  • Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 1998. The Turkic languages. London: Routledge.
  • Johanson, Lars. 1998. "The history of Turkic." In: Johanson & Csató, pp. 81–125.[3]
  • Johanson, Lars. 1998. "Turkic languages." In: Encyclopædia Britannica. CD 98. Encyclopædia Britannica Online, 5 sept. 2007.[4]
  • Johanson, Lars. 2000. "Linguistic convergence in the Volga area." In: Gilbers, Dicky & Nerbonne, John & Jos Schaeken (ed.). Languages in contact. Amsterdam & Atlanta: Rodopi. (Studies in Slavic and General linguistics 28.), pp. 165–178.[5]
  • Johanson, Lars. 2007. Chuvash. Encyclopedia of Language and Linguistics. Oxford: Elsevier.
  • Krueger, John. 1961. Chuvash Manual. Bloomington: Indiana University Publications.
  • Liptak, Pal. 1983. Avars and Ancient Hungarians. Budapest: Akademiai Kiado.
  • Maenchen-Helfen, Otto J. 1973. The world of the Huns: Studies in their history and culture. Berkeley: University of California Press.[6]
  • Menges, K. H. 1968. The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies. Wiesbaden: Harrassowitz.
  • Paasonen, Heikki. 1949. Gebräuche und Volksdichtung der Tschuwassen. Gesammelt von Heikki Paasonen. Herausgegeben von Eino Karahka und Martti Räsänen. Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura (Suomalais-ugrilaisen Seuran toimituksia, vol. 94).
  • Pohl, Walter. 1988. Die Awaren: Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567 – 822 n. Chr. Munich: Verlag C. H. Beck.
  • Pritsak, Omeljan. 1982. "The Hunnic Language of the Attila Clan." Havard Ukrainian Studies, vol. 6, pp. 428–476.
  • Rashev, Rasho. 1992. "On the origin of the Proto-Bulgarians." In: Studia protobulgarica et mediaevalia europensia. In honour of Prof. V. Beshevliev. Veliko Tarnovo, pp. 23–33.[7]
  • Róna-Tas, András. 1996. "The migration and landtaking of the Magyars." The Hungarian Quarterly, Vol. 37, No. 144, p. 37–41.
  • Róna-Tas, András. 1998. "The reconstruction of Proto-Turkic and the genetic question." In: Johanson & Csató, pp. 67–80.
  • Samoilovich, A. N. 1922. Some additions to the classification of the Turkic languages. Petrograd.[8]
  • Schönig, Claus. 1997–1998. "A new attempt to classify the Turkic languages I-III." Turkic Languages 1:1.117–133, 1:2.262–277, 2:1.130–151.
  • Vajda, Edward J. 2000. Review of Décsy (1998). Language 76.473-474.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Мудрак О. А. Развитие пратюркской системы фонем
  2. ^ Дыбо, A. B. Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков.. — М.: Академия, 2004.
  3. ^ Pter Golden, 'The Khazar Sacral Kingship' in Kathryn Von Reyerson, Theofanis George Stavrou,James Donald Tracy (eds.) Pre-modern Russia and its world:Essays in Honour of Thomas S. Noonan, Otto Harrassowitz Verlag, 2006 p.86.
  4. ^ Johanson, 1998