Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Ула)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы

Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцырымска-каталіцкая бажніца ў мястэчку Ула Полацкага ваяводзтва.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Улянскія землі належалі Быстрыцкім, потым Лукомскім, Прысецкім, Меншыкавым, Патоцкім, а потым былі прададзеныя Рэўтам і ў іх руках заставаліся да нядаўняга часу.

На руінах зьнішчанага замк Яўстафі Лукомскі, каралеўскі сакратар, і Браніслаў Прысецкі, войт вількамірскі, збудавалі ў 1669 годзе драўляную сьвятыню пад тытулам Сьвятога Духа і аддалі айцам дамініканам, а на ўтрыманьне айцоў вылучылі невялікі маёнтак. На жаль, у 1782 годзе адзін са спадкаемцаў фундатара Прысецкага адабраў яго ў дамініканаў, і тыя мусілі пакінуць Улу. Імаверна, гэта быў не самастойны кляштар, а толькі рэзыдэнцыя дамініканаў з Чашнікаў. У 1800 годзе чарговы ўдальнік Улы Ігнацы Рэўт, маршалак шляхты Лепельскага павету, аднавіў зямельнае дараваньне касьцёлу, а арцыбіскуп магілёўскі Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч зацьвердзіў Ульскі касьцёл як парафіяльны. Апрача ксяндзоў-дамініканаў, у Вуле на могілках у капліцы служылі капяланы дыяцэзыяльныя.

Шмат цікавай інфармацыі пра абслугоўваньне парафіі падаюць Ульскія мэтрычныя кніжкі. Так, напрыклад, зь іх можна даведацца, што статус пробашчаў мясцовыя ксяндзы атрымалі толькі ў 1812 годзе, што былі часы, калі Ула мела ажно трох вікарыяў, што доўгі час пры дыяцэзыяльных ксяндзах вікарнымі былі ксяндзы бэрнардыны. Цікавая мэтрычная кніжка з надпісам: «Кніга мэтрык хросных касьцёлу парафіяльнага Ульскага, паводле інструкцыяў, дадзеных візытатарам у 1828 годзе ў часе візыты генэральнай, а 1829 году месяца красавіка, з разнастайных аркушоў і шпаргалак сабраная». З тых кніжак вядома, што пробашчамі Ульскімі былі: у 1825 годзе ксёндз Альхімовіч, у 1834 годзе ксёндз дэкан Галецкі, ксёндз Сульжынскі, бэрнардын вікарны. Ад 1848 году ксяндзы вікарныя дыяцэзыяльныя. Ксёндз Рачкоўскі, ксёндз Аношка, у 1856 годзе ксёндз Якусевіч (вікарны ксёндз Мотуз), у 1864 годзе ксёндз Мотуз, у 1878 годзе ксёндз Батановіч, у 1901 годзе ксёндз Зэльба, ксёндз Була, ксёндз Юхно, ксёндз Канапацкі, ксёндз Мяжвінскі, у 1907 годзе ксёндз Мацкевіч, ксёндз Казлоўскі, ксёндз Тэадор Кулікоўскі.

З 1853 па 1864 год ксяндзы Янусевіч і Мотуз рупіліся пра будаўніцтва цяперашняй сьвятыні. І ўдалося гэта празь неверагодныя высілкі ксяндза Матуза. Незвычайны гэта быў чалавек. Просты, можа троху сярмяжны, жыў толькі дзеля сваёй ідэі. Касьцёл, парафія былі адзінай мэтай жыцьця — пакладаў на гэта ўсе працы і малітвы. Разумеў ён людзей, разумелі і любілі яго парафіяне. Як бацька, караў непаслухмяных, выскачак, дбаў пра прыгожае набажэнства, сам вучыў людзей чытаць, цэлымі гадзінамі праседжваў у касьцёле на ўслонах, навучаючы людзей сьпяваць. І плён ягонай працы застаўся багаты — сёньня ўся парафія ўмее чытаць і сьпявае найлепей у ваколіцы. Ёсьць таксама сьведчаньні, што з 1876 па 1882 гг. ксёндз Мотуз гаварыў у касьцёле казаньні на беларускай мове.

Апсіда касьцёла Найсьвяцейшай Тройцы

Цяжка не затрымацца над асобай аднаго з ульскіх пробашчаў, які хаця і нядоўга быў у Вуле, прыгожую па сабе пакінуў памяць. Быў гэта ксёндз Мяжвінскі. Ня раз называлі яго вар’ятам, хворым, але меў ён толькі адну хваробу, такую рэдкую ў нашым часе, што любіў касьцёл і народ больш за самога сябе, свае выгоды. Тым толькі можна патлумачыць шалёную прывязанасьць народу, якую здабываў сабе ўсюды. Ужо прайшло часу, як ксёндз Мяжвінскі выехаў з Улы, змушаны да гэтага акалічнасьцямі, якія не залежалі ад касьцёльных уладаў, а народ яшчэ й сёньня памятае дзейнасьць гэтага Божага апостала. Найвялікшы плён прынесла яго энэргічнае змаганьне з п’янствам, якое зьменшылася сярод людзей. Добра ведаючы беларускую мову, прамаўляў ён да сэрцаў людзей, і быў заўсёды пачуты. Шмат зрабіў пасьля яго ксёндз Мацкевіч, але і яго, на жаль, хутка прыбралі. Сталае перасоўваньне ксяндзоў фатальна адбівалася на стане парафіі.

Вельмі прыемная ўльская парафія, заселеная пераважна каталіцкім людам, але мае пэўныя цяжкасьці ў абслугоўваньні. Вельмі невыгодны геаграфічны стан парафіяльнага касьцёлу. Знаходзіцца на паўвысьпе, адрэзаны рэкамі ад усёй парафіі, што прынамсі два разы на год ускладняе даезд людзям да касьцёлу, а пробашчу выезд да парафіянаў. Знаходжаньне ад даўніх часоў ксяндзоў у капліцы за ракою, каля самай Улы, неяк лагодзіла гэтую цяжкасьць. Аднак ня раз бывала, што на рацэ лёд, а пробашч, пакліканы да хворага ў малым чоўне, прывязаным да вяроўкі, пераплывае Дзьвіну, заглядаючы ў вочы сьмерці, якая ў кожную хвіліну можа надыйсьці.

Раней на тэрыторыі парафіі было некалькі ўніяцкіх цэркваў, а нават пару зь іх пабудавалі айцы дамінікане. Гэтак, ва Ўсьвеі царкву пабудаваў ксёндз-дамініканін Дамброўскі. Была таксама ўніяцкая царква ў Марцінаве ад 1796 да 1839 году. Старая драўляная капліца ёсьць за Дзьвіной на могілках, дзе, як казалі, жылі капяланы. Ёсьць капліцы ў Нізгалаве, Паўазёр’і, Обалі, Ляхаве. Недалёка ад Нізгалава знаходзіцца Сокарава. Каля ўязной брамы стаіць ладны каменны крыж, як помнік памятнай бітвы. Тут над возерам Паўазёр’е ва ўрочышчы Ласіная Гара пацярпеў вялікую паразу Хаванскі.

Ёсьць капліца ў Ляхаве, зусім не выбітная, але мае скарб, вартасьць якога большая за ўсе скарбы зямныя — цудоўны абраз Маці Божай. Цікавая гісторыя гэтага абраза. Землі Ляхава і капліца і цьвінтар належалі здаўна аселай тут сям’і Дварэцкіх-Багдановічаў. Адзін з Багдановічаў — Юзэф, у 1862 годзе меў у Шатроўскім старостве маёнтак Навікі. Там была ўніяцкая царква, прызначаная на закрыцьцё, апошні пробашч айцец Лапа ў 1839 годзе мусіў царкву пакінуць і аддаць праваслаўнаму духавенству. У той час Юзэф Багдановіч цяжка хварэў, а лекары акрэсьлілі яго стан як безнадзейны. З гарачай верай прасіў хворы, каб прывезьлі да яго цудоўны абраз з Шатроўскай капліцы, што і зрабілі. І як толькі паднесьлі абраз да ложка, хворы ачуняў у тую ж хвіліну. Пабожны паабяцаў Богу, што пабудуе капліцу да цудоўнага абразу. Тым часам ў Новіках царкву забралі, а мясцовы «архірэй» аддаў цудоўны абраз сям’і Багдановічаў. На абразе надпіс: «За аздараўленьне і апеку Найсьвяцейшай Маткі Боскай, з пачуцьцём удзячнасьці на пабудаваным у яе гонар алтары складае 1862 году сакавіка 19 дня Юзэф Багдановіч».

У пачатку XX стагодзьдзя Ула была невялікім мястэчкам у Віцебскай губэрні ў Лепельскім павеце, заселеным пераважна габрэямі, ня мела гандлёва-прамысловага значэньня, не дапамагала ў гэтай сытуацыі нават добрая камунікацыя па Дзьвіне і Рыга — Арлоўскай чыгунцы. Ула мела да 2.000 жыхароў. Людзі пераважна займаліся земляробствам, часткова сплавам лесу, часткова выходзілі ў заробкі. Гандаль суцэльна знаходзіўся ў руках габрэяў. У часе прабашчоўства ксяндза Мацкевіча паўстала каапэратыўная крама, але хутка збанкрутавала.

Ульская парафія мела 4.860 вернікаў, была адной з найвялікшых сярод іншых, а што яшчэ выгодней для пробашча — менш разьлеглая. Найдалейшая мясцовасьць знаходзіцца ад касьцёлу за 25 вёрст. Апроч некалькіх двароў і невялікай колькасьці шляхты, парафію складаюць вяскоўцы. Ёсьць шмат вёсак чыста каталіцкіх, асабліва паблізу ад касьцёлу. Тлумачыцца гэта часткова тым, што прадчуваючы надыходзячы перасьлед, шмат уніятаў перайшло на лацінскі абрад.

У парафіі Ула было чатыры двары, некалькі фальваркаў і 45 вёсак. Люд быў выключна пабожны. Вельмі любілі сьпяваць у касьцёле. Дзіўныя ўражаньні выклікаў касьцёл у сьвяточныя дні. Багабойны беларус з ахвотаю наведваў сьвятыню. У шэрых сярмягах жанчыны, з хусткамі на галовах, летам найчасьцей у лапцях, перапаўнялі касьцёл. Поўна было іх у сьвята ад самага ранку, дзе манатонным сьпевам праслаўлялі Пана над Панамі. А колькі ў тым сьпеве надзеі і смутку, што здаецца, уся людзкая душа ў ім адбіваецца! Мелі ўльскія парафіяне і свае заганы, пра якія цяжка прамаўчаць. Асабліва быў распаўсюджаны крадзеж прыватнага лесу, прытым большасьць вяскоўцаў уяўлялі гэту зьяву за дазволеную. «Лес Божы» — прыжылася прымаўка ў людзей. Яшчэ больш распаўсюджанай заганай былі забабоны: загаворы, знахарства, настолькі гэта зьява была звыклая, што ніхто гэтага не хаваў, а наадварот, уважалі за зьяву звыклую і дазволеную.

Архітэктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ульскі касьцёл мураваны, з двума нізкімі вежамі. У касьцёле ўсё дыхала традыцыяй. Бачым алтары зь вельмі старажытнымі абразамі, як напрыклад, абраз Маці Божай у срэбных шатах. Зьлева вельмі стары абраз сьвятога Антонія. Раней тут выстаўлялася на Вялікі тыдзень труна Хрыстуса Пана. Пры дапамозе спэцыяльнага мэханізму статуя Панскага Зьмёртвыхпаўстаньня з манстранцыяй і Гостыяй падымалася досыць высока над труной. Касьцёл патрабаваў абнаўленьня, якое і пачалося ўвесну 1914 году. Парафіяне абклаліся добраахвотным падаткам і ў валасной управе зрабілі пра гэта юрыдычную ўхвалу. Пробашч ксёндз Тэадор Кулікоўскі энэргічна заняўся рэстаўрацыяй сьвятыні.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Святы Казімір у Паазер’і: 400 гадоў каталіцызма ў Лепельскім краі. — Лепель: Выдавецкая ініцыятыва LEPLE, 2004 [1]