Аныж

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Аныж
Bakıda boyana.jpg
Клясыфікацыя
Надцарства Эўкарыёты
Царства Расьліны
Аддзел Кветкавыя расьліны
Кляса Двухдольныя
Атрад Парасонакветныя
Сямейства Парасонавыя
Род Бядрынец
Від Аныж
Бінамінальная намэнклятура
Pimpinella anisum L., 1753
ITIS 29822 ·

Аны́ж[1], га́нус, га́нуш[2], ганы́ж[3], ані́с (па-лацінску: Pimpinélla anísum), — аднагадовая травяністая расьліна, спэцыя; від роду Бядрынец (Pimpinella) сямейства Парасонавыя (Apiaceae).

Распаўсюджаньне і экалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вырошчваецца з мэтаю атрыманьня насеньня ва ўсёй Паўднёвай Эўропе, у Малой Азіі, Мэксыцы і Эгіпце.

Біялягічнае апісаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Anis-fleur.jpg
Суквецьце

Pimpinella anisum.jpg
Насеньне

Аднагадовая, тонкая і кароткая расьліна. Корань тонкі, верацёнападобны, стрыжневы. Сьцябло вышынёй да 60 см, прямастойнае, круглае, баразнаватае, у верхняй частцы галінастае.

Прыкаранёвае і ніжняе сьцябловае лісьце доўгачаранковае, кругла-пупышкападобнае, цэльнае, надрэзана-зубчастае ці лопасьцевае, ці з трох кругла-сэрдцападобных лісточкаў, два на кароткіх, канцавы на даўжэйшым чаранку. Сярэдняе лісьце з адваротна-клінападобнымі, часта дзьвюхлопасьцевымі бакавымі лісьцікамі і трохлопасьцевым канцавым, доўгачаранковае. Верхняе — сядзячае на вузкай похве, двойчы- ці тройчыпер’евыя зь лінейна-лянцэтападобнымі долькамі; самыя верхнія трох-пяціразьдзельныя ці цэльныя.

Кветкі дробныя, пяцічленныя, несамавітыя, сабраныя на канцах галінаў у складаныя парасонікі 2,5—6 см у папярочніку, з 7—15 каротка-расьсеяна-абшытымі прамянямі. Абгортка адсутнічае ці адналісьцевая, лісьцікі абгорткі ніцепадобныя, адзін — некалькі. Пялёсткі белыя, даўжынёй каля 1,5 мм, па краях вейкавыя, на сьпінцы каротка-шчэцева-абшытыя, з загнутай унутар верхавінай, звонку абшытыя. Тычачак пяць; слупок зь ніжняй дзьвюхгнёздавай завязьзю і двума слупкамі. Квітнее ў чэрвені—ліпені.

Плод зеленавата-шэры двунасенны, шырока-сэрдцападобна-яйкападобны, яйкападобны ці адваротна-грушападобны, карычнявата-шэры, даўжынёй 3—5 мм, крыху сьціснуты з бакоў, са слаба выступаючымі сьпіннымі рэбрамі. Плады з прыемным пахам і саладжава-рэзкім смакам. Паўплодзікі зь пяцьцю кантыкамі, двума сакрэцыйнымі каналікамі на плоскім і шматлікімі дробнымі каналікамі на пукатым баку. Вага 1000 адзінак «насеньня» (паўплодзікаў) 2—3,6 г[4]. Родзіць у жніўні.

Расьлінная сыравіна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У лекавых мэтах ужываюцца плады аныжу. Іх нарыхтоўваюць у часе высьпяваньня, калі плады першых парасонікаў пабурэлі, а плады астатніх парасонікаў яшчэ зялёныя. Зрэзаныя расьліны зьвязваюць у снапкі і сушаць пад навесамі, пасьля абмалочваюць і на веялках аддзяляюць плады ад прымясяў.

Сухія плады ўтрымліваюць 1,2—3,5% (часам да 6%) этэрнага алею, 16—28% тлустага алею, да 19% бялковых рэчываў, а таксама цукры і арганічныя кісьлі.

Галоўныя складнікі этэрнага алею — анэтоль (80—90%) і мэтылхавіколь (10%), акрамя таго, утрымліваюцца аныжавы альдэгід, аныжавы кетон, аныжавы сьпірт, аныжавая кісьля, α-фэляндрэн, α-пінэн, дыпэнтэн, камфэн, ацэтальдэгід, аніскетон. Этэрны алей атрымліваюць перагонкай парам пладоў аныжу.

Выкарыстаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тлусты алей, якія здабываюць пасьля адгону этэрнага алею, прыдатна дзеля выкарыстаньня ў мылаварстве, а ягоная шчыльная частка служыць замяняльнікам какавы.

Ад паху аныжу гінуць казуркі: вошы, клапы, моль, прусакі, чмялі, кляшчы.

У кулінарыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Плады і атрыманы зь іх аныжавы алей шырока прымяняюцца ў хлебапячэньні, у рыбнай і мясной прамысловасьці, кандытарскай і напоевай вытворчасьці.

У якасьці спэцыяў выкарыстоўваюцца пераважна плады, якія маюць інтэнсіўны лёгкі асьвяжальны водар. Іх дадаюць у пірагі, печыва, пернікі, аладкі, кексы, малочныя і садавінавыя супы, да шпінату замест мушкатовага гарэху й іншыя стравы.

На аснове аныжу вырабляюць такія моцныя сьпіртныя напоі, як аныж, пастыс, пэрно, рыкард, вуза, цыпура, арак, ракы, самбука, абсэнт, мастыка, пачаран.

У мэдыцыне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прэпараты з аныжу валодаюць процізапаленчым, антысэптычным, спазмалітычным, анэстэзоўным і ветрагонным уласьцівасьцмі, дзейнічаюць як паслабляльны сродак; узмацняюць функцыю залозістага апарату бронхаў і кішачніку, павышаюць сакрэцыйную функцыю страўнікава-кішачнага тракту, зьмяншаюць сьціскі гладкай мускулятуры кішачніку; павышаюць сакрэцыю малочных залозаў і стымулююць маторную функцыю маціцы.

Дапамагаюць пры запаленьні нырак і мачавіку, выводзяць пясок з брулевыводных шляхоў. Рэкамэндуюцца таксама пры анацыдных гастрытах, мэтэарызме й іншых парушэньнях функцыі страўнікава-кішачнага тракту. Для павелічэньня колькасьці мацярынскага малака пры кармленьні, для аддзяленьня харкоціны пры кашалі, а таксама пры коліках карысна спажываць аныжавую гарбату.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Батаніка: Анатомія, марфалёгія і фізіялёгія расьлін. Сыстэматыка расьлін // Беларуская Навуковая Тэрміналёгія. У чатырох кнігах / Адказны за выпуск: Валер Булгакаў. — Выданьне другое, стэрэатыпнае. — Arche, 2010. — Т. 1. — С. 353.
  2. ^ Слоўнік тэрміналёгіі агульнае расьлінагадоўлі // Беларуская Навуковая Тэрміналёгія. У чатырох кнігах / Адказны за выпуск: Валер Булгакаў. — Выданьне другое, стэрэатыпнае. — Arche, 2010. — Т. 3. — С. 667.
  3. ^ Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік / укладальнік: Зоська Верас. — Вільня: Выданьне газэты «Голас беларуса», 1924.
  4. ^ Атлас лекарственных растений СССР / Гл. ред. Н. В. Цицин. — М.: Медгиз, 1962. — С. 42.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Аныжсховішча мультымэдыйных матэрыялаў