Анархізм

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

Анархізм — палітычная філязофія, якая засноўваецца на свабодзе і мае сваёй мэтай зьнішчэньне ўсіх тыпаў прымусу і прыгнечаньня. Анархізм прапаноўвае замяніць супрацоўніцтвам індывідаў уладу, існуючую за рахунак прыгнечаньня адных іншымі і дзякуючы прывілеям адных у дачыненьні да іншых. Гэта азначае, што, па перакананьні анархістаў, грамадзкія сыстэмы і інстытуты павінны засноўвацца на зацікаўленасьці і добраахвотнай згодзе кожнага іх удзельніка, а ўлада павінна быць ліквідаваная як такая ва ўсіх яе праявах. Як антыдагматычная філязофія, анархізм абапіраецца на некалькі плыняў. Анархізм не прапаноўвае фіксаваную дактрыны аднаго канкрэтнага сьветапогляду[1]. Існуюць шмат тыпаў і традыцыяў анархізму, але ня ўсе зь якіх зьяўляюцца ўзаемавыключальнымі[2]. Анархісцкія школы могуць прынцыпова адрозьнівацца адна ад адной, падтрымліваючы пачынаючы ад крайняга індывідуалізму да поўнага калектывізму[3]. Анархізм часьцяком прылічваецца да леварадыкальнай ідэалёгіі[4].

Гісторыя анархізму ўзыходзіць да дагістарычных часоў, калі некаторыя людзі жылі ва анархічных грамадзтвах задоўга да стварэньня фармальных дзяржаваў ці імпэрый. З узрастаньнем арганізаваных іерархічных структур скептыцызм у адносінах да ўлады таксама ўздужаў, але толькі ва 19 стагодзьдзі паўстаў невялікі палітычны рух. У другой палове 19-га і першых дзесяцігодзьдзях 20-га стагодзьдзя анархістычны рух квітнеў у большасьці частак сьвету і згуляў значную ролю ва змаганьні працоўных за вызваленьне. У гэты пэрыяд сфармаваліся розныя анархістычныя школы думкі. Анархісты ўзялі ўдзел у некалькіх рэвалюцыях, у першую чаргу ў грамадзянскай вайне ў Гішпаніі (Рэвалюцыйная Каталёнія), канец якой адзначыў канец клясычнай эпохі анархізму. У апошнія дзесяцігодзьдзі 20-га стагодзьдзя і ва 21-е стагодзьдзе анархічны рух ізноў адрадзіўся.

Анархізм выкарыстоўвае розныя тактыкі для дасягненьня сваіх ідэалягічных мэт, якія можна шырока падзяліць на рэвалюцыйныя і эвалюцыйныя тактыкі. Паміж гэтымі двума паняткамі існуе значнае супадзеньне, якое носіць чыста апісальны характар. Рэвалюцыйная тактыка скавана на зрынаньне ўлады і дзяржавы, калі ў мінулым яна прымала гвалтоўныя меры. Эвалюцыйная тактыка накавана на тое, каб уявіць сабе анархістычнае грамадзтва. Анархічная думка, крытыка і практыка адыгралі сваю ролю ў розных сфэрах грамадзтва. Крытыка анархізму галоўным чынам засяроджана на сьцьвярджэньнях, што ён унутрана непасьлядоўны, жорсткі і утапічны.

Анархізм як масавы грамадзкі рух рэгулярна мае ваганьні ў папулярнасьці. Цэнтральная тэндэнцыя анархізму як сацыяльнага руху была прадстаўлена анарха-камунізмам і анарха-сындыкалізмам. Шматлікія анархісты выступаюць супраць любых формаў агрэсіі, падтрымліваючы самаабарону або прынцып безнасільля (анарха-пацыфізм)[5], у той час як іншыя падтрымліваюць выкарыстаньне некаторых мераў прымусу, у тым ліку гвалтоўнай рэвалюцыі і прапаганды справай, на шляху да анархісцкага грамадзтва[6].

Этымалёгія, тэрміналёгія і вызначэньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Этымалягічнае паходжаньне анархізму адбываецца ад старажытнагрэцкага anarkhіa, што азначае «без уладніка», які складаецца з прыстаўкі an- (г. зн. «без») і словы arkhos (г. зн. «лідар» ці «уладнік»). Суфікс -ізм пазначае ідэалягічнае цячэнне, што спрыяе анархіі [7] [8]. Розныя фракцыі ў Французскай рэвалюцыі звалі сваіх супернікаў анархістамі, хоць нешматлікія з такіх абвінавачаных падзялялі многія пагляды з пазьнейшымі анархістамі. Многія рэвалюцыянеры XІX стагодзьдзя, такія як Ўільям Годвін (1756–1836) і Вільгельм Вейтлінг (1808–1871), будуць рабіць свой унёсак у анархічныя дактрыны наступнага пакаленьня, але яны не ужывалі анархізм у апісаньні сябе ці сваіх перакананьняў [9].

Першым палітычным філёзафам, які назваў сябе анархістам, быў П’ер-Жазэф Прудон (1809–1865), які адзначыў фармальнае народжаньне анархізму ў сярэдзіне 19 стагодзьдзі. З 1890-х гадоў [10] і дагэтуль шырока пашырана выкарыстаньне тэрмінаў лібэртарыянства і анархізм як сынонімаў [11]. У той жа час многія скарыстаюць лібэртарыянства толькі для пазначэньня філязофіі індывідуалісцкага вольнага рынку ці анарха-капіталізму, спасылаючыся на яго як на лібэртарыянскі анархізм [12].

Хоць панятак лібэртарыянства быў у значнай ступені сінонімам анархізму, яго значэнне апошнім часам было пашырана прыняццем ідэалагічна разнастайных груп, улучаючы «Новых левых», лібэртарыянскіх марксістаў, а таксама зацятых лібэралаў (у першую чаргу заклапочаных грамадзянскімі свабодамі) [13]. Апроч таго, некаторыя анархісты скарыстаюць лібэртарыянскі сацыялізм [14] [15], каб пазбегнуць негатыўных канатацый анархізму і падкрэсліць яго сувязь з cацыялізмам [13]. Мэцью С. Адамс і Карл Леві пішуць, што анархізм выкарыстоўваецца для «апісання антыаўтарытарнага крыла сацыялістычнага руху» [16]. Аналагічным чынам Ноам Чомскі апісвае анархізм нароўні з лібэртарыянскім марксізмам як «лібэртарыянскае крыло сацыялізму» [14]. Даніэль Герэн пісаў [11]:

Анархізм - гэта сапраўды сінонім сацыялізму. Анархіст - перш за ўсё сацыяліст, мэта якога - выкараніць эксплуатацыю чалавека чалавекам. Анархізм - толькі адно з плыняў сацыялістычнай думкі, таго струменя, галоўнымі складнікамі якога з'яўляюцца клопат пра волю і жаданне скасаваць дзяржава.

Тым часам як апазыцыя дзяржаве займае цэнтральнае месца ў анархісцкай думцы, вызначэньне анархізму — няпростае заданьне, калі сярод навукоўцаў і анархістаў вядзецца шмат дыскусый па гэтай нагодзе, а розныя плыні ўспрымаюць анархізм трохі па-рознаму [8]. Такім чынам, анархізм — гэта сукупнасьць палітычных філязофій, што супрацьстаяць уладзе і іерархічнай арганізацыі (улучаючы капіталізм, нацыяналізм, дзяржаву і усе злучаныя зь імі інстытуты) у вядзеньні ўсіх чалавечых адносін на карысьць грамадзтва, заснаванага на дэцэнтралізацыі, свабодзе і самаахвотнае зьяднаньне. Аднак гэта вызначэньне мае тыя ж нястачы, што і вызначэньне, заснаванае на антыаўтарытарызьме (што зьяўляецца апастэрыёрнай высновай), антыэтатызьме (анархізм - гэта значна больш) [17] і этымалёгіі (якое зьяўляецца проста адмаўленьнем уладніка). Тым ня менш, асноўныя элемэнты вызначэньня анархізму складаюцца з імкненьня да грамадзтва без прымусу, адмовы ад дзяржаўнага апарата, вера ў тое, што чалавечая прырода дазваляе людзям існаваць у такім негвалтоўным грамадзтве ці разьвівацца да яго, і прапанова дзеяць так, каб кіравацца ідэала анархіі [17].

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Marshall, Peter (2010). Demands The Impossible: A History Of Anarchism. Oakland, CA: PM Press. p. 16. ISBN 978-1-60486-064-1.
  2. ^ Sylvan, Richard (1995). "Anarchism". In Goodwin, Robert E. and Pettit. A Companion to Contemporary Political Philosophy. Philip. Blackwell Publishing. p. 231.
  3. ^ Slevin, Carl. "Anarchism." The Concise Oxford Dictionary of Politics. Ed. Iain McLean and Alistair McMillan. Oxford University Press, 2003.
  4. ^ Joseph Kahn (2000). "Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement". The New York Times.
  5. ^ "Resisting the Nation State, the pacifist and anarchist tradition" by Geoffrey Ostergaard. Ppu.org.uk.
  6. ^ Fowler, R.B. "The Anarchist Tradition of Political Thought." The Western Political Quarterly, Vol. 25, No. 4. (December 1972), pp. 743–744.
  7. ^ Bates, David (2017). "Anarchism". In Paul Wetherly (ed.). Political Ideologies. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-872785-9.
  8. ^ а б Long, Roderick T. (2013). Gaud, Gerald F.; D'Agostino, Fred (eds.). The Routledge Companion to Social and Political Philosophy. Routledge. ISBN 978-0-415-87456-4.
  9. ^ Joll, James (1964). The Anarchists. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03642-0.
  10. ^ Nettlau, Max (1996). A Short History of Anarchism. Freedom Press. ISBN 978-0-900384-89-9.
  11. ^ а б Guérin, Daniel (1970). Anarchism: From Theory to Practice. Monthly Review Press. ISBN 9780853451280.
  12. ^ Morris, Christopher W. (2002). An Essay on the Modern State. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-52407-0.
  13. ^ а б Marshall, Peter (1992). Demanding the Impossible: A History of Anarchism. London: Harper Collins. ISBN 978-0-00-217855-6.
  14. ^ а б Chomsky, Noam (2005). Pateman, Barry (ed.). Chomsky on Anarchism. Oakland: AK Press. ISBN 978-1-904859-26-0.
  15. ^ Cohn, Jesse (2009). "Anarchism". In Ness, Immanuel (ed.). The International Encyclopedia of Revolution and Protest. Oxford: John Wiley & Sons. pp. 1–11. doi:10.1002/9781405198073.wbierp0039. ISBN 978-1-4051-9807-3.
  16. ^ Adams, Matthew S.; Levy, Carl, eds. (2018). The Palgrave Handbook of Anarchism. Palgrave Macmillan. ISBN 978-3-319-75619-6.
  17. ^ а б McLaughlin, Paul (2007). Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism (PDF). Aldershot: Ashgate. ISBN 978-0-7546-6196-2. Архіў у PDF

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Анархізмсховішча мультымэдыйных матэрыялаў