Марыя Дулемба

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Марыя Дулемба
Maria Dulębianka (SF).jpg
Імя пры нараджэньні Maria Dulęba, Maria Dulębianka
Дата нараджэньня 21 кастрычніка 1861
Месца нараджэньня Кракаў
Дата сьмерці 7 сакавіка 1919
Месца сьмерці Львоў
Прычына сьмерці тыф[d]
Месца пахаваньня Львоў
Адукацыя Акадэмія Жуліяна (Парыж), Венскі ўнівэрсытэт прыкладнога мастацтва
Месца вучобы
Занятак Мастачка, пісьменьніца, публіцыстка, грамадзкая дзяячка, фэміністка
Навуковая сфэра жаночыя правы[d]
Працы Сіроцкая доля (1889), Партрэт Марыі Канапніцкай (1902)
Узнагароды
Cross of Independence

Марыя Дулéмба (па-польску: Maria Dulęba, Maria Dulębianka; 21 кастрычніка 1861, Кракаў, Аўстра-Вугоршчына ― 7 сакавіка 1919, Львоў, Польшча) ― польская грамадзкая дзяячка, публіцыстка, пісьменьніца, мастачка, фэміністка[1].

Жыцьцяпіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходзіла з памешчыцкай сям’і. Ейная маці ― Марыя Дулембіна, у дзявоцтве Вычулкоўская, бацька — Генрык Дулемба. Прыкладна да 1872 году яна жыла ў Кракаве, дзе навучалася ў пансыянаце Малішэўскай і вучылася жывапісу ў Яна Матэйкі. Яна не магла вучыцца ў Школе прыгожых мастацтваў у Кракаве, якая прымала ў свае шэрагі толькі студэнтаў мужчынскага полу[2].

1880—1885 гады — навучалася ў Школе маляваньня ў Варшаве.

1885—1886 гады ― навучалася ў Акадэміі Жуліяна ў Парыжы.

1887–1889 гады ― навучалася ў Вене ў Гаравіца.

Пасьля падарожжа ў Італію і Крым у 1896 г. яна назаўсёды пасялілася ў Львове[2].

З 1915 году рацавала галоўнай захавальніцай Мастацка-прамысловага музэя (1915)[2].

Ейная праца была адзначаная на Парыскай выставе 1900 году. З 1903 г. — удзельніца мастацкіх выставаў у Львове. У 1919 г. адбылася пэрсанальная выстава мастачкі (пасьмяротна). Творы мастачкі захоўваюцца ў Львове (Львоўская мастацкая галерэя) і ў Польшчы. Пасьля 1889 году большасьць карцінаў належала Марыі Канапніцкай. Яна была найбліжэйшай сяброўкай і партнэркай польскай пісьменьніцы Марыі Канапніцкай[3].

Марыя Дулемба памерла ад тыфу 7 сакавіка 1919 году. Пахаваньне Дулембы было адной з самых маштабных жалобных дэманстрацыяў у Львове. Удзел у ім прынялі многія жанчыны, у тым ліку маці-адзіночкі і беспрытульныя дзеці, прадстаўнікі гарадзкіх уладаў, многія палякі і ўкраінцы[4].

Творчасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прыкметнае месца ў творчасьці Марыі Дулембы займаў партрэт. Мастачка адлюстроўвала пераважна жанчынаў, у прыватнасьці стварыла шмат вобразаў блізкай сяброўкі М. Канапніцкай. Асаблівае месца займаюць аўтапартрэты мастачкі (захоўваюцца ў калекцыі Львоўскай нацыянальнай галерэі мастацтваў), характэрнымі рысамі якіх зьяўляюцца аскетызм выявы і малы фармат[1].

Грамадзкая дзейнасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

М. Дулемба вядомая сваімі фэмінісцкімі поглядамі і перакананьнямі. Прымала актыўны ўдзел у жаночых рухах Галічыны. Разам з паплечніцамі заснавала ў Львове жаночую гімназію і жаночую выбарчую камісію[5].

У 1885 годзе яна пачала змагацца за прыймо жанчынаў у Кракаўскую школу прыгожых мастацтваў. У 1897 г. далучылася да фэмінісцкага асяродку Львова. Рэгулярна друкавалася ў фэмінісцкім часопісе «Ster», які выдаваўся ў Львове Паўлінай Кучальскай-Рэйншміт[6].

У 1899 г. у Закапанэ прачытала лекцыю пад назвай «Dlaczego ruch kobiecy rozwija się tak powoli?» (Чаму жаночы рух так марудна разьвіваецца?). У 1902 г. прачытала ў Кракаве лекцыю аб мастацкай творчасьці жанчынаў, на аснове якой у 1903 годзе апублікавала тэкст «O twórczości kobiet» (Аб творчасьці кабетаў)[7].

У 1908 годзе заснавала ў Львове Хаўрус правоў жанчынаў і стала ягонай прэзыдэнткай. Заснавала Жаночы выбарчы камітэт Львоўскай гарадзкой рады (1911) і Жаночы грамадзянскі працоўны камітэт (1912). У 1913 годзе яна заснавала ў Львове Мужчынскую лігу абароны правоў жанчынаў, да якой першымі далучыліся Вітольд Левіцкі і сэнатар Максыміліян Тулье. У 1918 годзе, пасьля таго як польскія суфражысткі атрымалі выбарчыя правы для жанчынаў у Польшчы, яна была абраная старшынёй Галоўнай рады Жаночай лігі. Яна была чаліцай жаночай дэлегацыі, ад імя якой выступала на аўдыенцыі з Юзэфам Пілсудзкім[8].

Адносіны з Марыяй Канапніцкай[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першая сустрэча з Марыяй Канапніцкай адбылася каля 1886 году[9]. У 1889 годзе М. Дулемба ўпершыню згадваецца ў лісьце Канапніцкай. Пад ейным уплывам яна стала больш актыўна ўдзельнічаць у змаганьні за правы жанчынаў. На працягу наступных дваццаці гадоў былі спадарожніцамі жыцьця. Разам езьдзілі ў Аўстрыю, Францыю, Нямеччыну, Італію і Швайцарыю, клімат якіх спрыяў здароўю М. Канапніцкай[10].

Марыя Дулемба так і не выйшла замуж, бо зьяўлялася лесьбійкай: заўсёды коратка падстрыжаная, пераважна насіла сурдут і пэнснэ, палявала і езьдзіла конна. Прымала актыўны ўдзел у сямейным жыцьці пісьменьніцы і паэткі М. Канапніцкай. У Жарноўцы, дзе знаходзілася сядзіба Канапніцкай, захавалася памяць пра яе як пра сяброўку паэткі, якая «апраналася па-мужчынску, а валасы стрыгла даволі коратка». Канапніцкая называла яе «Пётрэк» або «Пётрэк з пацёртымі локцямі»[11].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Дулемб’янка Марія - Енциклопедія Сучасної України. esu.com.ua.,9 серпня 2020, https://web.archive.org/web/20200809052748/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=19482
  2. ^ а б в Kruszyńska, Anna (7 March 2019). "100 lat temu zmarła Maria Dulębianka", Polish Press Agency, 7.03.2019, https://web.archive.org/web/20190307122013/https://dzieje.pl/aktualnosci/100-lat-temu-zmarla-maria-dulebianka
  3. ^ Katarzyna Zwolak, Maria Dulębianka. Barwy kampanii [w:] Ewa Furgał (red.), Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009, ISBN 978-83-928639-0-8, str. 75.
  4. ^ Smoleński, Paweł, "Kochała Marię Konopnicką, wywalczyła prawa wyborcze kobiet. Dlaczego Dulębianka nie ma pomnika?", Gazeta Wyborcza, 6.06.2019, https://wyborcza.pl/alehistoria/7,162654,24142544,kochala-marie-konopnicka-wywalczyla-prawa-wyborcze-kobiet.html?disableRedirects=true
  5. ^ Lisiewicz, Teodozja (March 2014). "Dulębianka, bojowniczka o prawa kobiet", Magazyn Rozmaitosci, No. 51.
  6. ^ Górny, Maciej (2010). "Maria Dulębianka: The Political Stance of Woman". In Ersoy, Ahmet; Górny, Maciej; Kechriotis, Vangelis (eds.). Modernism: The Creation of Nation-States: Discourses of Collective Identity in Central and Southeast Europe 1770–1945. Vol. 3-1: Modernism—The Creation of Nation-States. Budapest, Hungary: Central European University Press. pp. 131–139.
  7. ^ Katarzyna Zwolak, Maria Dulębianka. Barwy kampanii [w:] Ewa Furgał (red.), Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009.
  8. ^ Katarzyna Zwolak, Maria Dulębianka. Barwy kampanii [w:] Ewa Furgał (red.), Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków, 2009. str. 77.
  9. ^ Tomasik K., Homobiografie: pisarki i pisarze polscy XIX i XX wieku, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2009, str. 34.
  10. ^ Tomasik K., Homobiografie: pisarki i pisarze polscy XIX i XX wieku, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2009, str. 32.
  11. ^ Tomasik K., Homobiografie: pisarki i pisarze polscy XIX i XX wieku, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2009, str. 33.