Перайсьці да зьместу

Кіліманджара

Правіць спасылкі
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Кіліманджара
Кіліманджара
Найвышэйшы пункт
Кіба[d]
Вышыня 5895 м н. у. м.
Адносная вышыня 5895 м[1] н. у. м.
Ізаляцыя 5510 км[1] н. у. м.
Геаграфія
Месцазнаходжаньне Кіліманджара
Кантынэнт Афрыка
Краіна Танзанія
Горная сыстэма Усходнеафрыканскія горы[d]
Узыходжаньне
Першае ўзыходжаньне 6 кастрычніка 1889
Клясычны маршрут пешшу
Кіліманджара на мапе Танзаніі
Кіліманджара
Кіліманджара
Кіліманджара

Кіліманджа́ра — гара ў Танзаніі, ляжыць на мяжы з Кеніяй. Гэта самая высокая гара Афрыкі і адна з самых высокіх на Зямлі. Вышыня складае каля 4900 мэтраў ад падэшвы гары ці 5895 мэтраў над узроўнем мора. Першымі вядомымі людзьмі, якія дасягнулі вяршыні гары былі Ганс Маер і Людвіг Пурчэлер у 1889 годзе. Гара зьяўляецца часткай Нацыянальнага парку Кіліманджара і досыць папулярная сярод альпіністаў сьвету. Гара ёсьць прадметам шматлікіх навуковых дасьледаваньняў праз скарачэньня ледавікоў і зьнікаючых лядовых палёў. Уваходзіць у склад вульканічнага масіву.

Геаграфія

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Кіліманджара ёсьць вялікім сьпячым стратавульканам, які складаецца з трох розных вульканічных конусаў, вядомых як Кіба, найвышэйшага зь іх, Мавэнзі, які вышынёю сягае 5149 мэтраў[2], ды Шыра, найніжэйшага зь іх[3]. Мавэнзі і Шыра лічацца згаслымі, але Кіба ёсьць сьпячым і можа выбухнуць ізноў[4].

Пік Мавэнзі.

Пік Угуру ёсьць найвышэйшая вяршыняй Кіліманджара, які месьціцца на ўскрайку жарала Кіба. Управа нацыянальных паркаў Танзаніі[5] і Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры[6] пазначаюць вышыню піка Угуру як 5895 мэтраў, як гэта было вызначанае згодна з брытанскім дасьледаваньнем 1952 году[7]. З тых часоў вышыня была вымераная як 5892 мэтраў у 1999 годзе, 5902 мэтры ў 2008 годзе і 5899 мэтраў у 2014 годзе[7].

Мапа Кіба на гары Кіліманджара была апублікаваная Дырэкцыяй замежных дасьледаваньняў брытанскага ўрада ў 1964 годзе на грунце аэрафатаздымкаў, зробленых у 1962 годзе. Турыстычная мапа была ўпершыню выдрукаваная Службай аховы навакольнага асяродзьдзя ў Ангельшчыне ў 1989 годзе на аснове першапачаткова згаданай мапы[8]. Кампанія West Col Productions выпусьціла мапу з турыстычнай інфармацыяй у 1990 годзе ў маштабе 1:75 000 з ізалітнымі інтэрваламі. Яна ўлучала ў сябе ўрэзаныя мапы Кіба і Мавэнзі[8]. У наступныя гады зьявілася мноства іншых мапаў рознай якасьці.

Вульканалёгія і геалёгія

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Вульканічныя нутраныя плясты Кіліманджара мала вывучаныя, бо не адбылося значнай эрозіі, якая б агаліла магматычныя плясты, якія складаюць структуру вулькана[9].

Выбуховая актыўнасьць у цэнтры Шыры пачалася блізу 2,5 мільёнаў гадоў таму, а апошняя важная фаза адбылася каля 1,9 мільёна гадоў таму, беспасярэдне перад тым, як паўночная частка геалягічнага ўтварэньня абрынулася[4]. На вяршыні Шыры месьціцца высокая раўніна, якая ўтварае кальдэру. Ейны рэшткавы край быў глыбока разбураны эрозіяй. Да ўтварэньня кальдэры і пачатку эрозіі Шыра магла мець вышыню ад 4900 да 5200 мэтраў. Яна перадусім складаецца з базальтавай лявы зь некаторымі піраклястычнымі ўтварэньнямі[10]. Утварэньне кальдэры суправаджалася запаўненьнем лявай, якая выцякала з колцавых расколінаў, але маштабнай выбуховай актыўнасьці ў той час не было. Пасьля гэтага паўсталі два іншыя конусы, як то фаналітычны на паўночна-заходнім канцы хрыбта і дыябазавы Пляцкегель у цэнтры кальдэры[4][9][10][11]. Выбухі вульканаў Мавэнзі і Кіба пачаліся каля 1 мільёна гадоў таму[4]. Іх падзяляе плято Сэдл на вышыні 4400 мэтраў[12].

Наймалодшым датаваным пародам у Мавэнзі блізу 448 000 гадоў[4]. Мавэнзі ўтварае падковападобны хрыбет зь вяршынямі зь вежападобнай формай, якая ўтварылася ў выніку глыбокай эрозіі і мафітных дайкаў. Большая частка ўсходняга схілу гары была зьнесеная эрозіяй. У Мавэнзі маецца яшчэ адная вяршыня Вежа Ноймана, якая сягае 4425 мэтраў[4][9][11]. Кіба ёсьць найбуйнейшым конус гары, ягоная шырыня на вышыні плято Сэдл перавышае 24 км. Апошняя выбуховая актыўнасьць тут адбылася 150 000—200 000 гадоў таму, што ўтварыла існае жарала на вяршыні. У ім дагэтуль ёсьць фумаролі, якія вылучаюць газ[4][9][11]. Кіба сабою ўяўляе амаль сымэтрычны конус з адхонамі вышынёю ад 180 да 200 мэтраў на паўднёвым баку. Гэтыя адхолы ўтвараюць кальдэру шырынёю 2,5 км[13], якая паўстала ў выніку абвальваньня вяршыні.

Ледавікі

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Ледавіковая шапка Кіба існуе таму, што Кіліманджара ўзвышаецца па-над сьнегавой лініяй. Шапка разыходзіцца і ў краях падзяляецца на асобныя ледавікі. Цэнтральная частка ледавіковай шапкі перарываецца жаралом Кіба[12]. Вяршынныя ледавікі і ледзяныя палі не дэманструюць значных гарызантальных рухаў, бо іхняя таўшчыня выключае значныя дэфармацыі[14]. Геалягічныя зьвесткі выяўляюць, што было пяць пасьлядоўных ледавіковастваральных эпізодаў цягам чацьвярцічнага пэрыяду[15].

Ледавік Рэбман на фатаздымку 2005 году.

Суцэльная ледзяная шапка, якая пакрывала прыблізна 400 км² да вышыні 3200 мэтраў, пакрывала Кіліманджара ў час апошняга ледавіковага максымуму ў эпоху плейстацэну, займаючы вяршыні Кіба і Мавэнзі[3][13]. Праз выключна працяглых засушлівыя ўмовы ў час наступнага позьняга дрыяса, ледзяныя палі на Кіліманджара, магчыма, зьніклі блізу 11 500 гадоў таму[14]. Ледзяныя керны, узятыя з Паўночнага ледзянога поля Кіліманджара (ПЛП), выявілі, што базальны ўзрост ледавікоў у той частцы складае блізу 11 700 гадоў[16], але аналіз лёду, узятага ў 2011 годзе з адкрытых вэртыкальных скалаў у ПЛП, пацьвярджае толькі тое, што ўзрост дасягае толькі 800 гадоў таму[17]. Больш высокая колькасьць ападкаў на пачатку эпохі галяцэну (11 500 гадоў таму) дазволіла ледзяной шапцы аднавіцца[14]. Ледавікі перажылі засуху, якая трывала ўсьцяж трох стагодзьдзяў, якая пачалася прыкладна 4000 гадоў таму[14][18].

Вэртыкальная сьцяна ледавіка, якую відаць з мыса Гілмана на краі жарала на золку ў 1998 годзе.

У канцы 1880-х гадоў вяршыня Кіба была цалкам пакрытая ледзяной шапкай плошчай блізу 20 км², зь ледавікамі, якія каскадам спускаліся па заходніх і паўднёвых схілах, і, за выключэньнем нутранага конусу, уся кальдэра была засланая імі. Ледавікі на схілах хутка адступалі паміж 1912 і 1953 гадамі ў адказ на раптоўную зьмену клімату, якая вывела іх з раўнавагі, а пасьля гэтага працэс крыху запаволіўся[3]. У адрозьненьне ад схільных ледавікоў, ледавікі на плято ў жаралах Кіліманджара неаднаразова зьяўляліся і зьнікалі цягам эпохі галяцэну, прычым кожны цыкль доўжыўся некалькі сотняў гадоў[19]. Здаецца, што зьніжэньне ўдзельнай вільготнасьці, а ня зьмены тэмпэратуры, прывяло да скарачэньня плошчы схільных ледавікоў пачынаючы з канца XIX стагодзьдзя. Паміж 1948 і 2005 гадамі выразнай тэндэнцыі да пацяпленьня на вышыні гэтых ледавікоў не назіралася. Не зважаючы на тое, што тэмпэратура паветра на гэтай вышыні заўсёды ніжэй за нуль, сонечная радыяцыя выклікае раставаньне на вэртыкальных кантах. Вэртыкальныя ледзяныя сьцены ёсьць унікальнай характарыстыкай вяршынных ледавікоў і галоўным месцам дзе яны скарачаюцца. Тут назіраюцца стратыфікацыя і адколваньне ільдоў[20]. Ледавікі Кіліманджара выкарыстоўваліся дзеля атрыманьня ледзяных кернаў, у тым ліку двух з паўднёвага ледзянога поля. Зыходзячы з гэтых зьвестак, гэтае ледзяное поле ўтварылася паміж 1250 і 1450 гадамі да нашай эры[21].

Амаль 85% ледзянога покрыва на Кіліманджара зьнікла паміж кастрычнікам 1912 году і чэрвенем 2011 году, прычым плошча покрыва скарацілася з 11,40 км² да менш чым 1 км²[22][23]. Паміж 1912 і 1953 гадамі сярэдняя штогадовая страта ледзянога покрыва сягала блізу 1,1%[18]. Сярэдняя штогадовая страта з 1953 па 1989 гады складала 1,4%, а з 1989 па 2007 год скарачэньне павялічылася да 2,5%[18]. Зь ледзянога покрыва, якое ўсё яшчэ існавала ў 2000 годзе, амаль 40% зьнікла да 2011 году[23]. Лёдаальпініст Ўіл Гэд заўважыў адрозьненьні паміж сваімі ўзыходжаньнямі ў 2014 і 2020 гадах[24]. Акрамя таго, што ледавікі губляюць сваю плошчу, яны таксама станчаюцца[18] і ня маюць актыўных зонаў назапашваньня, то бок адступленьне адбываецца на ўсіх паверхнях ледавікоў. Страта масы ледавікоў выклікана як раставаньнем, гэтак і сублімацыяй[14]. Хоць цяперашняе скарачэньне і патанчэньне ледзяных палёў Кіліманджара здаецца ўнікальным за ягоную амаль дванаццацітысячагадовую гісторыю, яно адбываецца адначасна з шырока распаўсюджаным адступленьнем ледавікоў у сярэдніх і нізкіх шыротах ва ўсім сьвеце[18]. У 2013 годзе было падлічана, што пры цяперашніх тэмпах глябальнага пацяпленьня большая частка лёду на Кіліманджара зьнікне да 2040 году, і «вельмі малаверагодна, што якое-небудзь ледзяное покрыва застанецца пасьля 2060 году»[23].

Гісторыя

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Кіліманджара з космасу.

Этымалёгія

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Згодна з адной з гіпотэз, якую вылучыў нямецкі місіянэр Ёган Людвіг Крафт, назва Кіліманджара паходзіць ад злучэньня двух словаў мовы мясцовых плямёнаў. Kilima азначае слова «гара», Njiaro азначае «караван».

Пачатак выкарыстаньня

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Яшчэ перад прыбыцьцём эўрапейцаў, вакол вульканічнага масіву жылі невялікія плямёны качэўнікаў. Кіліманджара для іх была нечым незразумелым. Яны адчувалі пагрозу з боку гары, нават назвалі яе Гарой Злых Духаў. Некаторыя плямёны (на прыклад Масаі), багаўтваралі Гару Сьвятла. Інтарэс да горы ўзьнік у 19 стагодзьдзі, калі Танганіка, на тэрыторыі якой стаяла Кіліманджара, стала нямецкай калёніяй. 5 кастрычніка 1889 году, нямецкі картограф які паходзіў зь Ляйпцыгу, прафэсар Ганс Маер, разам з правадніком, швайцарцам Людвігам Пурчэлерам ступілі на вяршыню Белага Даха Чорнага Кантынэнта. Даволі хутка вызначана турыстычная каштоўнасьць гары і ўжо ў 1898 годзе адчыніўся першы турыстычны шлях, які вёў на самую вяршыню гары.

Кенійска-танзанскі канфлікт

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Да 1977 году Кіліманджара пакарыла сваім выглядам сэрцы многіх турыстаў, галоўным чынам з Эўропы. Але на турыстах зарабляла толькі Кенія. Танзанія, на тэрыторыі якой знаходзіцца гара, не атрымлівала з гэтага ніякіх прыбыткаў. 4 лютага 1977 году ўлады Танзаніі зачынілі мяжу, пакінуўшы сотні турыстаў на нэўтральнай паласе. Было рэквізавана каля 200 джыпаў і 27 самалётаў. У хуткім часе Танзанія стварыла ўласны турыстычны сэктар, збудавала шмат гатэляў і пансіянатаў. Кожны, што хацеў убачыць прыгажосьць Кіліманджара, павінен быў прыехаць у Танзанію. Але надзеі ня спраўдзіліся — прыбытак быў невялікі, і ў выніку мяжа была адчынена ў 1983 годзе.

Клімат

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Пераважае кантынэнтальны клімат. У сувязі з тым, што Кіліманджара ляжыць у цэнтральнай Афрыцы, можна вызначыць дзьве пары году — сухая і вільготная. Апошняя дзеліцца на дзьве часткі:

  • доўгіх дажджоў — ад траўня да чэрвеня
  • кароткіх дажджоў — ад кастрычніка да сьнежня

Сярэдняя колькасьць ападкаў залежыць ад вышыні над узроўнем мора і бока схілу. Вагаецца паміж 2500 мм у год (усходні схіл на вышыні 3 000 м), да 250 мм (на вяршыні). Сьнегам пакрытая прыкладна 4 км² паверхні вяршыні.

Крыніцы

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
  1. 1 2 peakbagger.com
  2. ↑ Mount Kilimanjaro Volcanic Cones: Shira, Kibo And Mawenzi Peaks. XPATS International (24.03.2016). Архіўная копія ад 05.11.2021 г.
  3. 1 2 3 Cullen, Nicolas J.; Mölg, Thomas; Kaser, Georg; Hussein, Khalid; Steffen, Konrad; Hardy, Douglas R. Kilimanjaro Glaciers: Recent areal extent from satellite data and new interpretation of observed 20th-century retreat rates // Geophysical Research Letters. — 2006. — Т. 33. — № 16. — С. L16502. — DOI:10.1029/2006GL027084
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Nonnotte, Philippe; Guillou, Hervé; Le Gall, Bernard; Benoit, Mathieu; Cotten, Joseph; Scaillet, Stéphane New K Ar age determinations of Kilimanjaro volcano in the North Tanzanian diverging rift, East Africa // Journal of Volcanology and Geothermal Research. — 2008. — Т. 173. — № 1. — С. 99. — DOI:10.1016/j.jvolgeores.2007.12.042
  5. ↑ 8 Common Mistakes I Wish I Knew Before Climbing Mount Kilimanjaro As A Beginner. How To Climb Mount Kilimanjaro?. XPATS International (26.04.2022). Архіўная копія ад 25.06.2024 г.
  6. ↑ Kilimanjaro National Park. UNESCO World Heritage Centre. Архіўная копія ад 19.04.2012 г.
  7. 1 2 The New Digital Orthometric Elevation Model of Kilimanjaro. CEUR Workshop Proceedings. Архіўная копія ад 04.03.2016 г.
  8. 1 2 Alex Stewart Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide: Preparations, practicalities and trekking routes to the 'Roof of Africa'. — Cicerone Press Limited. — ISBN 978-1-84965-622-1
  9. 1 2 3 4 Wilcockson, W. H. Preliminary Notes on the Geology of Kilimanjaro // Geological Magazine. — 1956. — Т. 93. — № 3. — С. 218—228. — DOI:10.1017/S0016756800066590
  10. 1 2 Kilimanjaro Geology. Tranquil Kilimanjaro. Архіўная копія ад 25.06.2024 г.
  11. 1 2 3 John Barry Dawson The Gregory Rift Valley and Neogene-recent Volcanoes of Northern Tanzania. — Geological Society of London, 2008. — ISBN 978-1-86239-267-0
  12. 1 2 Gillman, C. An Ascent of Kilimanjaro // The Geographical Journal. — 1923. — Т. 61. — № 1. — С. 1—21. — DOI:10.2307/1780513
  13. 1 2 Young, James A. T. Glaciers of the Middle East and Africa. U.S. Department of the Interior. Архіўная копія ад 28.07.2012 г.
  14. 1 2 3 4 5 Gabrielli, P.; Hardy, D. R.; Kehrwald, N.; Davis, M.; Cozzi, G.; Turetta, C.; Barbante, C.; Thompson, L. G. Deglaciated areas of Kilimanjaro as a source of volcanic trace elements deposited on the ice cap during the late Holocene // Quaternary Science Reviews. — 2014. — Т. 93. — С. 1—10. — DOI:10.1016/j.quascirev.2014.03.007
  15. ↑ Mark, Bryan G.; Osmaston, Henry A. Quaternary glaciation in Africa: Key chronologies and climatic implications // Journal of Quaternary Science. — 2008. — Т. 23. — № 6–7. — С. 589—608. — DOI:10.1002/jqs.1222
  16. ↑ Thompson, Lonnie G Kilimanjaro Ice Core Records: Evidence of Holocene Climate Change in Tropical Africa // Science. — 2002. — Т. 298. — № 5593. — С. 589—593. — DOI:10.1126/science.1073198
  17. ↑ Uglietti, Chiara; Zapf, Alexander; Szidat, Sönke; Salazar, Gary; Hardy, Doug; Schwikowski, Margit The controversial age of Kilimanjaro’s plateau glaciers // EGU General Assembly Conference Abstracts. — 2015. — Т. 17. — С. 5091.
  18. 1 2 3 4 5 Thompson, L. G.; Brecher, H. H.; Mosley-Thompson, E.; Hardy, D. R.; Mark, B. G. Glacier loss on Kilimanjaro continues unabated // Proceedings of the National Academy of Sciences. — 2009. — Т. 106. — № 47. — С. 19770—5. — DOI:10.1073/pnas.0906029106
  19. ↑ Kaser, Georg; Mölg, Thomas; Cullen, Nicolas J.; Hardy, Douglas R.; Winkler, Michael Is the decline of ice on Kilimanjaro unprecedented in the Holocene? // The Holocene. — 2010. — Т. 20. — № 7. — С. 1088. — DOI:10.1177/0959683610369498
  20. ↑ Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers. — Springer Science & Business Media. — ISBN 978-90-481-2641-5
  21. ↑ Thompson, L.G.; Davis, M.E. Encyclopedia of Quaternary Science. — 2007. — С. 1220–1225. — ISBN 978-0-444-52747-9
  22. ↑ Hinzmann, Anne; Mölg, Thomas; Braun, Matthias; Cullen, Nicolas J; Hardy, Douglas R; Kaser, Georg; Prinz, Rainer Tropical glacier loss in East Africa: recent areal extents on Kilimanjaro, Mount Kenya, and in the Rwenzori Range from high-resolution remote sensing data // Environmental Research: Climate. — 2024. — Т. 3. — С. 011003. — DOI:10.1088/2752-5295/ad1fd7
  23. 1 2 3 Cullen, N. J.; Sirguey, P.; Mölg, T.; Kaser, G.; Winkler, M.; Fitzsimons, S. J. A century of ice retreat on Kilimanjaro: the mapping reloaded // The Cryosphere. — 2013. — Т. 7. — № 2. — С. 419—431. — DOI:10.5194/tc-7-419-2013
  24. ↑ Zeinab, Noura Abou (15.10.2020) 'Big pieces' of Kilimanjaro 'missing' due to climate crisis, says ice climber Will Gadd. CNN. Архіўная копія ад 05.10.2024 г.

Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Атрымана з «https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Кіліманджара&oldid=2657638»