Канстантын Тызэнгаўз

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Канстантын Тызэнгаўз
К. Тызэнгаўз. Невядомы мастак, XIX ст.
К. Тызэнгаўз. Невядомы мастак, XIX ст.
POL COA Bawół I.svg
Герб «Буйвал І»
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 3 чэрвеня 1786
Жалудок
Памёр 31 сакавіка 1853
Паставы
Род Тызэнгаўзы
Бацькі Ігнацы Тызенгаўз[d]
Дзейнасьць арнітолаг

Канстантын Тызэнгаўз (3 чэрвеня 1786, мястэчка Жалудок — 1853, места Паставы) — навуковец-заоляг, заснавальнік беларускай арніталёгіі[1].

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З шляхецкага роду Тызэнгаўзаў, сын Ігнація і Ганны зь Бягінскіх. Успадкаваў ад бацькі тытул графа.

Навучаўся ў Віленскім унівэрсытэце, сярод ягоных выкладнікаў былі Станіслаў Юндзіл і Ян Рустэм.

У расейска-францускую вайну (1812) выступіў на баку Напалеона, сфармаваў і ачоліў уласны полк. Браў удзел у абароне фартэцыі Модлін, у бітвах за Нямеччыну. У 1813 атрымаў Крыж Ганароваага Легіёну.

Пасьля 1814 вярнуўся ў Паставы, дзе завершыў будову палаца Тызэнгаўзаў. У 1831 падтрымаў вызвольнае паўстаньне, дапамагаў матэрыяльнымі сродкамі, пастаўляў зброю і кантаністаў.

Разам са сваім таксідэрмістам Міхалам Скіндэрам прэпараваў шматлікія экзэмпляры птушак і зьвяроў з навакольных мясьцінаў Віленшчыны. Каб мець магчымасьць параўноўваць птушак з розных месцаў і частак Сьвету, езьдзіў у экспэдыцыі па краі і за ягоныя межы (на Гарадзеншчыну, Піншчыну, у Карпаты, Падольле, Бесарабію, на ўзьбярэжжа Чорнага мора), здабываючы там ня толькі новыя экспанаты для сваёй знакамітай калекцыі, але і новы досьвед, новыя знаёмствы сярод навукоўцаў.

У 1829 і 1844 быў у Парыжы і Вене, у 1841 наведаў Дрэздэн, Мілан і Вэнэцыю, у 1851 — Бэрлін. Некалькі разоў наведваў Варшаву і мясцовы Заалягічны кабінэт.

Сабраў велізарную калекцыю: каля 3000 відаў птушак з усяго Сьвету, а таксама значную колькасьць птушыных яек. З 1831 апублікаваў больш за 20 навуковых працаў, напісаных на польскай, лацінскай і францускай мовах[2].

У шлюбе з Валерыяй Ваньковіч меў сына Рэйнольда і 2 дачок: Алену і Марыю.

Асноўныя працы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • «Асновы арніталёгіі, навукі аб птушках» (па-польску: Zasadу ornitologii albo nauki o ptakach, 1841);
  • «Агульная арніталёгія, альбо апісаньне птушак усіх частак Сьвету» (па-польску: Ornitologia powszechna, czyli opisanie ptaków wszystkich części świata. Том 1—3, 18431846, Вільня);
  • «Каталёг птушак і млекакормячых Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага» (па-лацінску: Catalogus avium et mammalium..., 1844), у якім апісаў 351 від птушак і 167 відаў зьвяроў з тэрыторыі сучасных Беларусі, Польшчы, Летувы і Ўкраіны.

Памяць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 2007 у Жалудоцкім касьцёле адкрылі памятную шыльду ў гонар К. Тызэнгаўза[3].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Бусел, сімвал Беларусі, з’явіўся ў нас параўнальна нядаўна... // «Звязда» №162 (26520), 29 жніўня 2009.
  2. ^ Дзьмітры Вінчэўскі. Канстанцін Тызенгаўз (1786-1853). Да 220 годдзя з дня народзінаў. // Состояние и перспективы охраны животного мира Гродненской области и сопредельных территорий: сборник материалов II Гродненской областной открытой зоологической конференции учащихся, посвященной 220-летию со дня рождения Константина Тызенгауза (17-19 февраля 2006 г., г. Гродно) / ред. кол.: Д. Е. Винчевский, В. С. Гуменный, А. В. Рыжая. — Гродно, 2006. — С. 5-23.
  3. ^ Канстанцін Тызэнгаўз вярнуўся ў Жалудок // «Наша Ніва», 19 лістапада 2007.