Ваза (карабель)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

«Ваза» (швэдз. Vasa — вымаўл. васа) — швэдзкі баявы карабель, спушчаны на ваду летам 1628 году. Сваю назву гэты галеон атрымаў у гонар панаваўшай у той час дынастыі швэдзкіх каралёў Васа.

Будучы адным з самых буйных і дарагіх баявых караблёў швэдзкага флёту, «Ваза» павінен быў стаць яго флягманам, аднак з-за канструктыўных памылак карабель перакуліўся і затануў у сваім першым выхадзе з Стакгольмскай гавані 10 (20) жніўня 1628 году. У 1961 годзе карабель быў узьняты, закансэрваваны, падвергнуты рэстаўрацыі і ў цяперашні час экспануецца ў спэцыяльна пабудаваным для яго музэі. «Ваза» — адзіны ў сьвеце парусны карабель пачатку XVII стагодзьдзя, які захаваўся.

Даўжыня корпусу — 69 м, шырыня — 11,7 м. На борце карабля прадугледжвалася разьмяшчэньне 64 гарматаў.

Падпісаньне кантракту[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Кароль Швэцыі Густаў II Адольф імкнецца да кантролю над Балтыйскім морам. У 1620-х гадах ён праводзіць вялікую праграму заваёваў і патрабуе пабудаваць яшчэ караблёў ужо наяўных тыпаў і адліць больш бронзавых гарматаў. Ён таксама задумвае атрымаць караблі новага тыпу з дзьмюма вялікімі гарматнымі палубамі і цяжэйшымі прыладамі, якія пераўзышлі б усе іншыя караблі на Балтыцы і сталі б флягманскімі. Першая спроба стварэньня такіх караблёў ў 1619 годзе была няўдалай. У 1624 годзе кароль загадвае пабудаваць 2 караблі новай клясы, узброеных новым тыпам артылерыі. Для будаўніцтва была абраная Стакгольмская вайскова-марская верф, разьмешчаная на востраве (зараз паўвостраў) Блазіегольмэн ў цэнтры горада.

Восеньню 1624 году швэдзкія рыксадмірал Карл Карлсан Юленгэльм і віцэ-адмірал Кляс Лярсан Флемінг разам з галяндскім майстрам-караблебудаўніком Хенрыкам Хюбэртсанам дэ Гроот, які ўжо працаваў на стакгольмскай вайскова-марской верфі, атрымалі заданьне ад караля Густава II Адольфа распрацаваць пяцігадовы плян будаўніцтва і тэхнічнага абслугоўваньня швэдхкага флёту. 23 сьнежня 1624 (2 студзеня 1625) году быў падпісаны папярэдні кантракт Хенрыкам Хюбэртсанам дэ Гроот з Адміралцействам, а 10 (20) студзеня 1625 году Хенрык і яго брат Арэнт дэ Гроот падпісалі канчатковы варыянт кантракту з каралём. Згодна з кантрактам, абодва браты абавязваліся пабудаваць 2 малых і 2 буйных караблі. Вялікімі былі «Трэ крунур» («Тры кароны»), завершаны восеньню 1625 году, і «Ваза», які сышоў са стапеляў у заліве Нюбрувікен у канцы 1627 году.

Вядома, флягман «Ваза» быў задуманы і створаны перш за ўсё як «машына вайны», ён быў сымбалем швэдзкай ідэі панаваньня на Балтыцы. «Ваза» быў задуманы як карабель, які зможа перамагчы ўсялякі карабель на Балтыцы і пры гэтым ўсталюе новыя стандарты агнявой моцы. Але таксама «Ваза» быў задуманы і як флягманскі мэтафізычны вайсковы карабель, плавучы сымбаль караля Густава II Адольфа і Швэцыі.

Пабудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле задумы караля, новы карабель павінен быў стаць флягманам Швэдзкага каралеўскага флёту, самым буйным і самым цяжкаўзброеным караблём з усіх, якія былі ў распараджэньні краін, якія маюць выхад да Балтыкі. У тым жа годзе для пабудовы карабля было сьсечана каля 16 гектараў дубовага лесу, гэта значыць больш за тысячу дрэваў.

Непасрэдна будаўніцтва карабля пачалося вясной 1626 году пад кіраўніцтвам Хюбэртсана на верфі вайсковага флёту Блазіенгольмэн блізу Стакгольма. Дзейны ўдзел у пабудове «Вазы» прымаў сам кароль. У прыватнасьці, ён асабіста зацьвярджаў памеры і склад ўзбраеньня будучага флягмана свайго флёту. На пабудове было занята больш за 400 чалавек. Тады ж для «Вазы» пачалі адліваць бронзавыя гарматы.

Ужо пры пабудове «Вазе» было прысвоена званьне «каралеўскага карабля», што падкрэсьлівала яго асаблівы статус. Корпус карабля багата упрыгожваўся пазалочанымі і размаляванымі разьбянымі скульптурамі. Да стварэньня «Вазы» прыцягнулі лепшых цесьляроў, пільнікаў, каваляў, сталяроў і маляроў. Новы карабель выклікаў захапленьне і гонар у жыхароў Стакгольма. За будаўніцтвам сачылі і прадстаўнікі варожых да Швэцыі дзяржаў. У прыватнасьці, ліст дацкага дарадцы ў Стакгольме Эрыка Крабэ зьмяшчаў поўную і дэталёвую інфармацыю аб узбраеньні «Вазы».

У 1627 годзе суднабудаўнік Хенрык Хюбэртсан памёр. Яго пераемнікам у працы над «Вазай» стаў суднабудаўнік верфі Блазіенгольмэн Хайн Якабсон. Увосень таго ж года карабель быў спушчаны на ваду.

Да пачатку 1628 году «Ваза» быў у цэлым гатовы. 16 (26) студзеня, роўна праз 3 гады пасьля заключэньня кантракту на пабудову, кароль Густаў II Адольф наведаў верф Блазіенгольмэн, агледзеў карабель і застаўся ім задаволены. Да лета 1628 году «Ваза» быў адбуксаваны да каралеўскага палаца і прышвартаваўся там.

Катастрофа[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Улетку 1628 году «Ваза» стаў на швартовы насупраць каралеўскага палаца. Там на борт быў прыняты баласт, а таксама гарматы, порах і ядра для першага плавання.

Да нядзелі 10 (20) жніўня ўсё было гатова да плавання. Надвор’е было яснае, вецер слабы, але парывісты. На борце знаходзілася каля 100 чалавек экіпажа, а таксама іх сем’і — жанчыны і дзеці (з нагоды першага плавання меркавалася пышнае ўрачыстасць, таму членам экіпажа дазволілі ўзяць з сабой членаў сваіх сем’яў і сваякоў. Мэтай першага плавання «Вазы» была абраная ваенна-марская база Эльвснаббен на паўднёвы захад ад Стакгольма.

У гавані горада сабраўся натоўп гараджан, якія сачылі за адплыццём карабля. Зрэшты, для адплыцця спатрэбілася нямала часу — Вецер з паўднёва-захаду, таму першыя некалькі сотняў метраў карабель даводзілася выцягваць з дапамогай якароў. Затым выйшаўшы на адкрытую прастору, капітан карабля Сёфринг Ханссон загадаў падняць чатыры ветразі — фок, фор-марс, грот-марс і бізань. Пасля пастаноўкі ветразяў «Ваза» адсалютаваў прысутным бартавым залпам і адправіўся ў сваё першае плаванне.

Калі карабель выйшаў на адкрытую прастору бухты, моцны парыў ветру напоўніў ветразі, і «Ваза» пачаў хіліцца да зацішнага боку, але затым выраўняўся і прайшоў яшчэ прыкладна 1300 метраў, дайшоўшы да вострава Бекхольмен ля ўваходу ў гавань Стакгольма. Там, у ста метрах ад выспы, новы парыў ветру зноў нахіліў карабель, на гэты раз значна мацней. Вада хлынула праз адкрытыя гарматныя парты, карабель лёг на борт і пачаў тануць з паднятымі ветразямі і трапяткімі сцягамі.

На месца катастрофы хутка прыбыла дапамога — матросы іншых караблёў на парусных і вяслярных лодках — аднак да іх прыбыцця карабель паспеў амаль цалкам сысці пад ваду. Выратавальнікам заставалася толькі падабраць ацалелых у крушэнні і даставіць на Бекхольмен і ў порт Стакгольма, што і было зроблена. Ня гледзячы на тое, што катастрофа адбылася недалёка ад берага, разам з «Вазай» загінула, па розных крыніцах, ад 50 да 400 чалавек.

Спробы ўздыму ў XVII стагоддзі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На працягу некалькіх год пасля гібелі «Вазы» прадпрымаліся неаднаразовыя спробы яго пад’ёму. Характэрна, што асноўнай прычынай гэтых спроб была нават не каштоўнасць карабля, а 64 дарагія бронзавыя гарматы, патанулыя разам з ім.

Праекты ўздыму карабля былі даволі разнастайныя, аднак у большасці сваёй нерэалізуемыя — толькі некаторыя з прапанаваных варыянтаў сапраўды мелі нейкія шанцы на поспех. У прыватнасці, карабель спрабавалі выцягнуць поцягам па дне на востраў Бекхольмен, ад берагоў якога да месца катастрофы было не больш за сто метраў (пасля, у сярэдзіне XX стагоддзя, калі «Ваза» быў узняты на паверхню, на ім было выяўлена звыш двух дзясяткаў якароў, якімі чаплялі карабель). Аднак поспехам гэтая аперацыя не ўвянчалася — хоць падводная вага карабля была невялікая, ён занадта заграз у глеі.

Пасля таго як спробы падняць карабель цалкам нічога не далі, для ўздыму гармат была падрыхтавана экспедыцыя вадалазаў пад кіраўніцтвам шведа Альбректа фон Трейлебена. У іх распараджэнні меўся толькі вадалазны звон. Сітуацыя ўскладнялася тым, што карабель затануў непашкоджаным. Каб падняць на паверхню адну гармату, вадалаз павінен быў на дне, у поўнай цемры і холадзе, у адзіночку, выкарыстоўваючы толькі крук і молат, зняць важыўшую амаль што тону прыладу з лафета, выцягнуць яе праз гарматны порт і падняць на паверхню. Тым не менш, вадалазы Трейлебена справіліся з гэтай найскладанейшай задачай — на працягу 1664—1665 гадоў з «Вазы» былі паднятыя 53 гарматы. Яшчэ адну паднялі ў 1683 годзе. На гэтым спускі на «Вазу» ў XVII стагоддзі былі спыненыя. Паказальна, што ў сярэдзіне XX стагоддзя вадалазу, маючаму сучаснае абсталяванне для падводных прац і асвятляльнымі прыборамі, для ўздыму на паверхню адной гарматы спатрэбіўся цэлы дзень.

Пошукі і выяўленне ў XX стагоддзі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасля ўздыму гармат вадалазы страцілі да «Вазы» усялякі інтарэс. Карабель быў забыты, зніклі і дадзеныя аб яго месцазнаходжанні. Так працягвалася да сярэдзіны XX стагоддзя, калі гісторыяй «Вазы» ў прыватным парадку заняўся 38-гадовы інжынер Андэрс Франс. У той час ён быў адным з найбуйнейшых у Швецыі спецыялістаў па ваенна-марской гісторыі XVII—XVIII стагоддзяў з упорам на патанулыя караблі. Пры гэтым Франс быў упэўнены, што карабель добра захаваўся. Гэтаму павінны былі спрыяць спецыфічныя ўмовы Балтыйскага мора: з-за паніжанай салёнасці вады ў ім не водзяцца карабельныя чарвякі, якія ў больш салёных морах з’ядаюць усё дрэва. На працягу доўгага часу Франс вывучаў старыя карты і архіўныя дадзеныя, пасля чаго, вызначыўшы прыблізнае становішча карабля, пачаў пошукі непасрэдна ў акваторыі Стакгольма. У распараджэнні Франса была лодка, якар-котка і сканструяваны ім лот для сбору проб. У агульнай складанасці даследаванні занялі больш за пяць гадоў, з якіх апошнія два з паловай гады сышлі на метадычнае траленне гавані Стакгольма. Пазней Франс успамінаў:

«У асноўным я ўздымаў іржавыя жалезныя печы, жаночыя ровары, калядныя елкі і дохлых котак …»

25 жніўня 1956 года пошукі нарэшце далі вынік. Скінуты на дно лот Франса ўваткнуўся ў нешта цвёрдае. Калі лот быў узняты, стала відаць, што ў яго трубцы затрымаўся кавалак пачарнелага дуба. Праз некалькі дзён паплечнік Франса, вадалаз Пер Эдвін Фельтінг спусціўся на дно ў гэтым месцы. На глыбіні каля 32 метраў ён выявіў добра захаваўшыся драўляны борт карабля, на якім мелася два шэрагу гарматных партоў. Такім чынам, знаходка была паццверджана. Аб гэтай падзеі ў стакгольмскай газеце «Экспрэс» ад 13 верасня 1956 г. была змешчана наступная нататка:

Абследаванне карабля і ўздым[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Карабель быў узняты на паверхню 24 красавіка 1961 года. У перыяд са жніўня па верасень 1959 года шляхам складаных махінацый была з поспехам ажыццяўлена неатрымаўшаяся ў мінулым спроба працягнуць карабель па дне — каб палегчыць ўздым, каркас карабля з дапамогай 18 пад’ёмнікаў працягнулі па дне ў больш ахоўны раён Кастеллхолмсвікен, дзе глыбіня складала ўсяго 16 метраў. Там на працягу паўтара года карабель рыхтавалі да ўздыму, які пачаўся 8 красавіка і завяршыўся 24 красавіка. Пасля гэтага «Вазу» адбуксіравалі ў сухі док Густава V на востраве Бекхольмен, дзе яго пачалі чысціць ад глею і праводзіць археалагічныя раскопкі. 16 жніўня 1990 года вакол яго на востраве Юргорден быў адкрыты музей, які зараз з’яўляецца адным з самых наведвальных стакгольмскіх музеяў. Будынак музея, пабудаванага спецыяльна пад экспазіцыю карабля, дазваляе агледзець «Вазу» з усіх бакоў на розных узроўнях вышыні. У музеі «Вазы» ёсць кіназала, дзе дэманструецца фільм пра гісторыю карабля, праводзяцца экскурсіі з гідам. Да 2019 года ў музеі пабывала больш за 200 млн наведвальнікаў.

У перыяд раскопак на караблі былі знойдзеныя прыкладна 17 шкілетаў і няпоўныя шкілеты як мінімум двух чалавек (яшчэ два шкілета — адзін поўны і адзін няпоўны, — знайшлі ў 1960 годзе, калі карабель рыхтавалі да ўздыму, пазней іх аддалі Шведскаму інстытуту па нацыянальнай спадчыне). Пасля таго, як рэшткі прайшлі навуковае даследаванне, іх пахавалі ў агульнай магіле на Галарварвскіх могілках 10 жніўня 1963 г., у 335-ю гадавіну гібелі «Вазы». У 1990 годзе парэшткі былі эксгумаваныя для новых даследаванняў і сёння захоўваюцца ў музеі «Вазы». Большая частка шкілетаў належаць мужчынам (верагодна, членам экіпажа), тады як прыкладна два ці тры шкілета належаць жанчынам (відавочна, з ліку сваякоў экіпажа). Яшчэ адзін належыць маленькаму дзіцяці (пол вызначыць не ўдалося, захавалася толькі костка рукі). Ўзрост большасці мужчын у раёне ад 20 да 60 гадоў, ўзрост жанчын — адна падлетак, другі прыкладна 25 гадоў, узрост дзіцяці ў раёне 8 гадоў. Аналіз ДНК у канчатковым выніку усталяваў, што большасць шкілетаў маюць профіль ДНК, які распаўсюджаны ў сучаснай Фінляндыі, і што дзіця было ў сваяцтве з адным з мужчын з экіпажа. Ідэнтыфікаваць самі шкілеты аказалася немагчыма, бо сярод знойдзеных асабістых рэчаў загінулых не захавалася нічога, што дазволіла б іх ідэнтыфікаваць. Аднак, супрацоўнікі музея «Вазы» усё ж прыйшлі да высновы, што адзін з шкілетаў належыць капітану порта Хансу Ёнссону.

Галерэі Вазы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пры рэканструкцыі Вазы аказалася, што кармавая частка цалкам разбурана. Гэта прывяло да самых вялікіх цяжкасцей пры аднаўленчых працах. Аднак захаваўшаяся частка аказалася дастатковай для аднаўлення арыгіналу. Аказалася, што Ваза атрымліваецца больш, чым ўяўлялася ў пачатку зборкі. Ваза, як галандскі карабель, меў ўздоўж кожнага борта, сіметрычна размешчаныя перад кармой, па дзве галерэі: верхнюю з адной вежай і ніжнюю з дзвюма вежамі, верхняя галерэя размешчана адразу над ніжняй.

Лічыцца, што гэтыя дзве пары галерэй, якія прымыкаюць да кармы, па бартах Вазы, служылі данінай модзе XVI—XVII стст. Гэтыя галерэі пашыралі памяшкання кармавой частцы карабля, у якіх размяшчаліся капітан з афіцэрамі. На адным са здымкаў відаць, што ў бартавой вежы галерэі маецца ўнізе збоку / спераду кружочак, там размяшчаўся афіцэрскі туалет. Начны гаршчок, які тут стаяў, спусташаўся за борт юнгай.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Ваза (карабель)сховішча мультымэдыйных матэрыялаў