Беларусізм

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

Беларусі́зм — словы і фразэалягізмы, а таксама сынтаксічныя і граматычныя канструкцыі беларускай мовы, якія выкарыстоўваюцца ў іншай мове (літаратурнай або размоўнай).

У расейскай мове[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У расейскай мове да беларусізмаў адносяцца[1]:

  • словы беларускай мовы, якія ня маюць цалкам супадальных па форме і зьмесьце адпаведнікаў у расейскай мове;
  • словы беларускай мовы, якія маюць адпаведныя па форме і зьмесьце словы на расейскай мове; словы расейскай мовы маюць іншую стылістычную афарбоўку альбо належаць да абласной лексыкі;
  • словы беларускай мовы, якія маюць адпаведнасьці па форме ў расейскай мове пры несупадзеньні аб’ёму значэньняў.

Сынтаксычныя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Выкарыстаньне элемэнтаў іншае мовы ў сынтаксісе выяўляецца дзякуючы нетрадыцыйнаму кіраваньню часьцінаў сказу.

  • «Смеяться с (кого-л.)» замест «смеяться над (кем-л.)».
  • «Богатый на урожай» замест «богатый урожаем».

Лексычныя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • «Незалежность» (саркастычна, з адмоўнай афарбоўкай) замест «независимость» (пра Беларусь).
  • «Мова» замест «белорусский язык».
  • «Свядомый» (саркастычна, з палітычнай канатацыяй) замест «сознательный» (пра беларускіх патрыётаў).

Акрамя лексэмаў з выражанай палітычнай канатацыяй, ужываньне мае шэраг лексэмаў беларускае мовы з галінаў гаспадарчай або культурнай лексыкі (бураки, шильда і да т.п.).

У летувіскай мове[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У летувіскую мову патрапіла каля 1000 беларускіх словаў. Пачатковае беларускае г (=лац. h) у летувіскай мове адпадае або замяняецца гукам g[2]. Найбольш характэрнымі словамі, перанятымі зь беларускай, зьяўляюцца: anykas — унук, baravikas — баравік, blinas — блін, botgas — батог, cesnykas — часнок, часнык, duda — дуда, grybas — грыб, gutaryti — гутарыці, kisilius — кісель, krupos — крупы, miestas — места (горад), norgas — нарог, slyvа — сьліва, visnia — вішня, telyjа — цялё, цяля[3].

Некаторыя лацінскія й нямецкія словы патрапілі ў летувіскую празь беларускую. Напрыклад: kvarmas — хворма (форма), kvartugas — хвартух (фартух)[2]. У якасьці пасярэдніку беларуская мова выступала таксама пры пазычаньні шэрагу палянізмаў у гэтую мову (напрыклад, branyti «абараняцца» < польск. bronia або рус. бронити)[3].

Беларускі ўплыў пашырыўся й на фанэтыку летувіскай мовы. Нярэдка сустракаецца дзеканьне, дзе д, т перад е, і замененыя беларускім спосабам гукамі дзь, ць: Dzievas (Бог) замест Dėvas, žalcis (зьмяя) замест žaltis, kaść (рыць) замест kasti[2] (падобная зьява ў большай меры ўласьцівая аднаму з дыялектаў летувіскае мовы, які мяжуе з арэалам беларускае мовы — дзукійскаму).

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Беларускія моўныя элементы ў перакладах аднолькавых мастацкіх тэкстаў(рас.)
  2. ^ а б в Ян Станкевіч Беларушчына ў чужых мовах // Язык і языкаведа / рэд. Валер Булгакаў. — другое выданьне. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. — С. 311. — 1214 с. — ISBN 978-80-86961-23-1
  3. ^ а б Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // Наша Слова. — № 32 (975).