Алена Цяліга

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Алена Цяліга
Олена Теліга
Теліга О.jpg
Асабістыя зьвесткі
Імя пры нараджэньні Алена Іванаўна Шаўгенава (Олена Іванівна Шовгенова)
Нарадзілася 21 ліпеня 1906
в. Ільлінскае, Маскоўская губэрня, Расейская імпэрыя
Памерла 13 (21) лютага 1942 (дакладная дата сьмерці невядомая)
Кіеў, Украіна
Пахаваная Бабін Яр, Кіеў, Украіна
Бацькі Іван Шаўгенеў[d]
Сужэнец Міхайла Цяліга[d]
Літаратурная дзейнасьць
Род дзейнасьці паэтка, публіцыстка
Гады творчасьці 1928—1942
Жанр верш
Мова украінская мова[1]
Дэбют 1928
Значныя творы «Душа на сторожі» (1946), «Прапори духа» (1947)

Алéна Цяліга (па-ўкраінску: Теліга Олена; 21 ліпеня 1906, в. Ільлінскае, Маскоўская губэрня, Расейская імпэрыя — 21 лютага 1942 (?), Кіеў, Украіна) — украінская паэтка, пісьменьніца, публіцыстка, літаратурная крытыца.

Жыцьцяпіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нарадзілася ў падмаскоўным Ільінскім (дакладнае месца нараджэньня невядома: каля Масквы ёсьць тры населеныя пункты з такой назвай) у інтэлігентнай украінскай сям’і: бацька Іван Апанасавіч Шаўгенаў — вядомы навуковец (выкладаў у Маскоўскім інжынэрнай навучальні), інжынэр-гідратэхнік, родам з Слабадзкой Украіны. Маці — Юліяна (Ульляна) Нальянч-Качкоўская, настаўніца, паходзіла з Падольля, з старажытнай украінскай праваслаўнай сьвятарскай сям’і зь беларускімі каранямі. Калі Аленцы споўнілася пяць гадоў, Шаўгенавы пераехалі ў Пецярбург[2].

У 1918 годзе разам зь сям’ёй пераехала ў Кіеў. Тут яна навучалася ў жаночай гімназіі Аляксандры Дучынскай. З згортваньнем прыватнай адукацыі і загадам, што ўсе дзеці павінны вучыцца ў адных і тых жа звычайных працоўных школах, Алена навучалася ў агульнай школе[3].

14 лістапада 1920 г. ейны бацька, прафэсар Кіеўскага палітэхнічнага інстытуту, дырэктар Дэпартамэнту водных, шашэйных і грунтавых дарог Міністэрства шляхоў ураду УНР (Украінскай Народнай Рэспублікі), разам з урадам быў эвакуяваны ў Польшчу. Алена засталася ў Кіеве без сродкаў да існаваньня і была вымушаная палоць грады ў вёсках пад Кіевам, дапамагаць маці прадаваць або мяняць рэчы, каб купіць прадукты[4].

З ліпеня 1922 году сям’я пасялілася ў Подэбрадах у Чэхаславаччыне. У той час ейны бацька быў рэктарам Украінскай гаспадарчай акадэміі. Тут Алена ўвайшла ў кола маладых украінскіх паэтаў і інтэлігенцыі, былых жаўнераў Арміі УНР[5].

У 1922-23 гадах навучалася на ўкраінскіх матурных курсах у Подэбрадах, пасьля чаго атрымала «матуру» — дакумэнт, які даваў права паступаць у вышэйшую школу. У 1923—1929 гадах навучалася на гісторыка-філялягічным факультэце Ўкраінскага вышэйшага пэдагагічнага інстытуту імя М. Драгаманава ў Празе[6].

У 1928 годзе пачала літаратурную дзейнасьць і друкавалася ў «Літературно-науковому вістнику» (1922—1932), які ў той час выходзіў у Львове пад рэдакцыяй Дмітра Данцова, які адыграў важную ролю ў фармаваньні нацыяналістычнага сьветапогляду А. Цялігі. Менавіта ў Чэхаславаччыне яна стала паэткай, публіцысткай і літаратуразнаўцай[7].

З верасьня 1929 па 1939 жыла ў Варшаве[8].

У самым пачатку Другой сусьветнай вайны з 1939 па 1941 год знаходзілася ў Кракаве. У сьнежні 1939 году ўступіла ў Арганізацыю ўкраінскіх нацыяналістаў (АУН) і пачала актыўную дзейнасьць. З пачаткам савецка-нямецкай вайны 1941-45 у ліпені 1941 г. у складзе «паходных груп» АУН разам з У. Самчуком перабралася ў Львоў, у верасьні — у Роўна, а 22 кастрычніка 1941 г. прыбыла ў акупаваны Кіеў. А. Цяліга ўзначальвала Саюз украінскіх пісьменьнікаў, рэдагавала штотыднёвы літаратурна-мастацкі дадатак да газэты «Українське слово» «Літаври»[9].

Дзякуючы ейным намаганьням быў выратавалі ад арышту і расстрэлу немцамі паэт жыдоўскага паходжаньня Якаў Гальпэрын, якому выдалі дакумэнты на новае прозьвішча (Якаў Галіч)[10].

З пачаткам масавых арыштаў сярод украінскіх нацыяналістаў з боку нямецкіх уладаў А. Цяліга адмовілася выконваць загад кіраўніцтва арганізацыі пакінуць Кіеў. 9 лютага 1942 г. была арыштаваная гестапа. Расстраляная і пахаваная ў Бабіным Яры. Дакладная дата сьмерці паэткі невядомая. Ейны паплечнік А. Штуль-Ждановіч лічыў, што яна памерла 13 лютага[11], паводле іншай вэрсыі, гэта адбылося 21 лютага[12].

Творчасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першыя выданьні паэтычных твораў у асобных зборніках выйшлі ў друк у эміграцыі ў пасьляваенны час, пасьмяротна: зборнікі «Душа на сторожі» (1946), «Прапори духа» (1947), «О.Теліга: Збірник» (1977), «Полум’яні вежі» (1977))[13].

Ейная паэзія адрозьніваецца арыгінальнасьцю, тонкім лірызмам і тэмай гераічнага пакліканьня[14]. У сваіх публіцыстычных творах пісьменьніца закранала пытаньні эстэтыкі літаратуры, вызначэньня ідэйнага скіраваньня ўкраінскага культурнага працэсу, ідэалу сучаснай украінскай жанчыны, асуджала дух нявольніцкай пакорлівасьці[15].

Значная частка вершаў паэткі лічыцца згубленай[16].

Творы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасьмяротныя эміграцыйныя выданьні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

• «Душа на сторожі» (1946)

• «Прапори духа» (1947)

• «О. Теліга. Збірник» (1977)

• «Полум’яні межі» (1977).

Выданьні ў незалежнай Украіне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

• Теліга О. О краю мій…: Твори, документи, біографічний нарис. — К.: Вид-во ім. Олени Теліги, 1999. — 496 с.

• Теліга О. Листи. Спогади / Упоряд., вст. ст., прим. Н. Миронець. — К.: Вид-во ім. Олени Теліги, 2003. — 400 с.

• Теліга О. Вибрані твори / Упоряд. О. Зінкевич. — К.: Смолоскип, 2006. — 344 с.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Нацыянальная служба Чэскай рэспублікі
  2. ^ Теліга О. О краю мій…: Твори, документи, біографічний нарис. — 2-ге вид., випр. і допов. — К.: Вид- во імені Олени Теліги, 2006. — С. 315—316, 440—441.
  3. ^ Теліга О. О краю мій…: Твори, документи, біографічний нарис. — 2-ге вид., випр. і допов. — К.: Вид- во імені Олени Теліги, 2006. — С. 315—316, 440—441.
  4. ^ Миронець Н. Біографія Олени Теліги: неточності, помилки, фальсифікації // Олена Теліга: За спільноту в нації і за братерство в народі. Матеріали Науково-практичної конференції. — УВС ім.. Ю. Липи. — Київ, 2017. — С. 31.
  5. ^ Ананченко Т. Тож де й коли народилась Олена Теліга, або дещо про легенди і факти / Т. Ананченко // Слово Просвіти. — 2005. — 16 листопада. — С. 19-20.
  6. ^ Ананченко Т. Тож де й коли народилась Олена Теліга, або дещо про легенди і факти / Т. Ананченко // Слово Просвіти. — 2005. — 16 листопада. — С. 19-20.
  7. ^ Абліцов В. Г. Теліга Олена // Український Все-Світ. — Т. 1. — К.: КИТ, 2011. — С. 293—295.
  8. ^ Абліцов В. Г. Теліга Олена // Український Все-Світ. — Т. 1. — К.: КИТ, 2011. — С. 293—295.
  9. ^ Кот С. І. Теліга Олена // Енциклопедія історії України: у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Інститут історії України НАН України. — К.: Наукова думка, 2013. — Т. 10: Т — Я. — С. 47.
  10. ^ Кот С. І. Теліга Олена // Енциклопедія історії України: у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Інститут історії України НАН України. — К.: Наукова думка, 2013. — Т. 10: Т — Я. — С. 47.
  11. ^ Штуль-Жданович О. Ціною крови. — Нью-Йорк; К.; Торонто: Вид-во ім. Олени Теліги, 1997. — 592 с.
  12. ^ Миронець Н. «І злитись знову зі своїм народом». Біографічний нарис // Теліга О. О краю мій…: Твори, документи, біографічний нарис. — 2-ге вид., випр. і допов. — К.: Вид- во імені Олени Теліги, 2006. — С.311- 400.
  13. ^ Кот С. І. Теліга Олена // Енциклопедія історії України: у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Інститут історії України НАН України. — К.: Наукова думка, 2013. — Т. 10: Т — Я. — С. 47.
  14. ^ Шпак В. Олена Теліга // Гроно нездоланних співців: Літ. портр. укр. письм. ХХ ст. / Упоряд. В. І. Кузьменко. — К., 1997. — С. 227—239.
  15. ^ Абліцов В. Г. Теліга Олена // Український Все-Світ. — Т. 1. — К.: КИТ, 2011. — С. 293—295.
  16. ^ Олена Теліга // Ю. Ковалів, Історія української літератури ХХ ст. — Кн. 2. — К.: Либідь, 1998, http://www.ar-buz.narod.ru/ukrlit.files/Teliga.htm