Рыгор Паўтарак

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

Рыгор Пятровіч Паўтарак (нарадзіўся 14 чэрвеня 1935 году, в. Карыцішча, цяпер Недрыгайлаўскі раён Сумскай вобласьці) — украінскі мовазнаўца, доктар філялягічных навук (1990), прафэсар (1992), акадэмік НАН Украіны (2009; член-карэспандэнт — 1997). Аўтар больш чым 250 прац па гісторыі і дыялекталёгіі ўсходнеславянскіх моваў, этнагенэзу ўсходніх славян. Абгрунтаваў цэласную тэорыю паходжаньня ўкраінскай, беларускай і расейскай моваў. Складальнік і рэдактар шэрага фундамэнтальных слоўнікаў.

Скончыў Палтаўскі пэдагагічны інстытут імя У. Г. Караленкі. Цікавіцца такімі галінамі навукі, як паходжаньне і гісторыя ўсходнеславянскіх моваў, гістарычная дыялекталёгія, этымалёгія, гісторыя беларускай літаратурнай мовы, гісторыя ўкраінскай літаратурнай мовы, гістарычная граматыка, славянская лексыкалёгія і лексыкаграфія.

Навуковая дзейнасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Р. П. Піўтарак грунтоўна дасьледаваў гісторыю інфінітыву ва ўсходнеславянскіх мовах. Адзін са складальнікаў сямітомнага «Этымалягічнага слоўніка ўкраінскай мовы» (выдаецца з 1982), які выяўляе генэтычныя сувязі ўкраінскай літаратурнай і дыялектнай лексыкі ХIХ—ХХ стагодзьдзяў на славянскім і індаэўрапейскім фоне. Актыўна вывучае ўкраінска-беларускія моўныя і літаратурныя сувязі. Складальнік (разам з А. І. Скапненкам) і рэдактар акадэмічнага «Беларуска-ўкраінскага слоўніка» (2006). Гэта выданьне падае ўкраінскія эквіваленты да агульнаўжывальнай лексыкі сучаснай беларускай літаратурнай мовы, а таксама да найбольш распаўсюджаных у беларускай літаратуры гутарковых словаў, архаізмаў і дыялектызмаў, вядомых беларускіх фразэалягізмаў і г. д. Слоўнік прызваны задаволіць самыя вострыя практычныя патрэбы карыстальнікаў пры перакладзе розных тэкстаў зь беларускай мовы на ўкраінскую. Удзельнік многіх украінскіх і міжнародных канфэрэнцыяў, нарад, кангрэсаў.

Тэорыя паходжаньня ўсходнеславянскіх моваў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На аснове комплекснага падыходу — вывучэньня шматлікіх моўных (гістарычная фанэтыка, гістарычная дыялекталёгія, пісьмовыя помнікі) і пазамоўных (гісторыя, археалёгія, антрапалёгія, этнаграфія, фальклярыстыка) крыніц — абгрунтаваў уласную канцэпцыю ўсходнеславянскага глотагенезу. Паказаў, што галоўныя фанэтычныя асаблівасьці, якімі адрозьніваюцца ўкраінская, беларуская і расейская мовы, у XII—XIII стагодзьдзях у асноўным ужо склаліся. Усе тры мовы ўзьніклі не з агульнай старажытнарускай мовы, а з прычыны перагрупоўкі шасьці старажытнарускіх дыялектных масіваў у новыя арэалы. Р. П. Паўтарак абвяргае міт аб тым, быццам украінцы, беларусы і расейцы паходзяць з адзінай старажытнарускай народнасьці. Вучоны даказвае, што Кіеўская Русь першапачаткова фармавалася як раньняя ўкраінская дзяржава. Яе дзяржаваўтваральным і аб’яднальным этнасам сталі паўднёвыя русіны, г. зн. праўкраінцы. Пазьней у яе склад увайшлі і іншыя плямёны — тыя, зь якіх пасьля сфармаваліся беларусы і расейцы.

Асноўныя публікацыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Манаграфіі

  • Морфологія інфінітива в східнослов’янських мовах: (Порівняльно-історичний нарис). – К.: Наукова думка, 1974. – 144 с.
  • Историческая типология славянских языков: Фонетика, словообразование, лексика и фразеология / Под ред. А. С. Мельничука. – К.: Наукова думка, 1986. – 288 с. (автор розділу «Глагол»).
  • Формування і діалектна диференціація давньоруської мови: (Історико-фонетичний нарис). – К.: Наукова думка, 1988. – 280 с.
  • Культура української мови: Довідник / За ред. В. М. Русанівського. – К.: Либідь, 1990. – 304 с. (автор розділу «З історії власних імен»).
  • Українці: звідки ми і наша мова. – К.: Наукова думка, 1993. – 200 с.
  • Нариси білорусько-українських літературних зв’язків: Культурно-історичні та літературознавчі аспекти проблеми. – К., 2003. – 413 с. (автор вступної статті, перекладач).
  • Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски». – К.: Академія, 2001. – 152 с. (2-ге вид., доп. – К.: Арістей, 2004. – 180 с.).
  • Інститут мовознавства ім. О.О. Потебні НАН України –75. 1930–2005: Матеріали до історії / Ред. кол. В. Г. Скляренко (відп. ред.) та ін. – К.: Довіра, 2005. – 565 с. (співавтор розділу «Славістичні студії»).

Слоўнікі і энцыкляпэдыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Етимологічний словник української мови: У 7 т. / Редкол.: О. С. Мельничук (голов. ред.) та ін. – Т. 1–5. – К.: Наук. думка, 1982–2006 (автор понад 3500 статей, член редколегії).
  • Українська мова: Енциклопедія / Редкол.: В. М. Русанівський, О. О. Тараненко та ін. – К.: Видавницво «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 2000 (2-ге вид. – 2004, 3-тє вид. – 2007) – автор 70 статей, член редколегії.
  • Фразеологія перекладів Миколи Лукаша: Словник-довідник / О. І. Скопненко (уклад.), Т. В. Цимбалюк (уклад.). — К. : Довіра, 2002. — 735 с. (відповідальний редактор).
  • Російсько-український словник-довідник: Близько 45000 слів / О. І. Скопненко (уклад.), Т. В. Цимбалюк (уклад.). — К. : Довіра, 2002. — 632 с. (відповідальний редактор).
  • Сучасний словник іншомовних слів: Близько 20 тисяч слів і словосполучень / О. І. Скопненко (уклад.), Т. В. Цимбалюк (уклад.). — К. : Довіра, 2006. — 790 с. (відповідальний редактор).
  • Білорусько-український словник. – К.: Довіра, 2006. – 723 с. (співукладач, відповідальний редактор).
  • Український орфографічний словник / Редкол.: В. Г. Скляренко (голова) та ін. – 9-е вид., перероб. і доп. – К.: Довіра, 2009. – 1011 с. (член редколегії).

Падручнік[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Білоруська мова. – К.: Либідь, 1997. – 240 с.

Артыкулы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. – 1978. – № 3. – С. 31–40.
  • Праслов’янська епоха у світлі сучасних наукових даних // Мовознавство. – 1982. – № 2. – С. 32–42.
  • Виникнення писемності у східних слов’ян за сучасними науковими даними // Мовознавство. – 1984. – № 6. – С. 9–21.
  • Агульныя і своеасаблівыя беларуска-ўкраінскія дыялектныя рысы // Весці АН БССР: Сер. грамад. навук. – 1987. – № 3. – С. 115–120.
  • Діалектна диференціація української мови у світлі етно- і глотогенезу східних слов’ян // Мовознавство. – 1988. – № 2. – С. 64–69.
  • Рання писемність східних слов’ян у контексті слов’янських культур другої половини І тисячоліття н. е. // Слов’янське мовознавство. Х Міжнародний з’їзд славістів (Софія, вересень 1988 р.): Доповіді. – К.: Наук. думка, 1988. – С. 214–232.
  • Актуальні проблеми реконструкції давньоруських діалектних ареалів // Мовознавство. – 1989 – № 1. – С. 38–46.
  • Діалектна ситуація в Київський Русі // Мовознавство. – 1993. – № 2. – С. 6–13.
  • Походження українського народу та української мови // Вісник НАН України. – 1996. – № 9–10. – С. 16–21.
  • Мовна ситуація в Київській Русі та її вплив на давньоруську периферію // Мовознавство. – 1997. – № 4/5. – С. 3–10.
  • Вытокі беларускай мовы: новая канцэпцыя. Да праблемы «Беларусь паміж Украінай і Расіяй» // Беларусіка – Albaruthenika-6. – Мінск, 1997. – С. 329–334.
  • Занепад зредукованих Ъ, Ь і його вплив на формування фонологічних систем слов’янських мов // Мовознавство. – 1998. – № 2–3. – C. 3–14.
  • Державна мова у Великому князівстві Литовському і проблема розмежування українських та білоруських пам’яток // Мовознавство. – 2005. – № 3–4. – С. 80–84.
  • Українська, білоруська, російська: Три мови – три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. – 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. – Кн. 5: Мовознавство. – К., 2007. – С. 521–529.
  • Українсько-південнослов’янські лексичні паралелі як джерело реконструкції ранньої історії слов’янських племен // Мовознавство. – 2008. – № 2–3. – С. 13–23.
  • Деякі методологічні проблеми дослідження етно- і глотогенезу східних слов’ян на сучасному етапі // Мовознавство. – 2010. – № 2–3. – С. 8–29.

Адзнакі і ўзнагароды[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Прэмія імя І. Я. Франко НАН Украіны (1995).
  • Прэмія прэзыдэнтаў акадэміяў навук Украіны, Беларусі і Малдовы (2003).
  • Прэмія імя А. А. Патабні НАН Украіны (2010).

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Григорій Петрович Півторак: Біобібліографія до 75-річчя / Упорядник і автор біографічного нарису П. О. Селігей. – К.: Видавничий дім Дмитра Бураго, 2010. – 128 с.
  • Григорію Петровичу Півтораку – 75 років // Мовознавство. – 2010. – № 2–3.
  • Слов’янські два крила (З нагоди 75-річчя від дня народження Григорія Петровича Півторака) // Вісник Національної академії наук України. – 2010. – № 6.