Дынастыя Цын

	Колішняя дзяржава; Вялікая Цынская імпэрыя; кіт. 清朝
Сьцяг	Герб
Гімн	залаты келіх[d]
	; Цынская імпэрыя ў 1890 годзе (з накладаньнем сучасных межаў)
1644—1912
Сталіца	Пэкін
Афіцыйная мова	маньчжурская мова, мангольская мова, кітайская мова і тыбэцкая мова
Мовы	маньчжурская, кітайская, мангольская, тыбэцкая, уйгурская і г.д. (як неафіцыйныя)
Супольныя граніцы	Японская імпэрыя, Расейская імпэрыя, Джунггарскае ханства[d], Брытанская Індыя, Казаскае ханства[d], Чосан[d], Карэйская імперыя[d], Нгуен[d], Kingdom of Sikkim[d], Каралеўства Непал[d], Бутан, Namgyal dynasty of Ladakh[d] і Конбаўн[d]
Форма ўраду	імпэрыя
Насельніцтва	383 100 000 чал. (1912);
Валюта	таэль[d], Sycee[d], Great Qing Treasure Note[d] і Hubu Guanpiao[d]
Гісторыя
Удзел у канфліктах	другая опіюмная вайна[d], Японска-кітайская вайна, transition from Ming to Qing[d], Першая опіюмная вайна[d] і Аблога Пасольскага квартала ў Пекіне[d]
Папярэднік:; Дынастыя Мін	Наступнікі:; Рэспубліка Кітай ; Манголія (1911—1921) ; Тыбэт (1912—1951)

Дына́стыя Цын ці Імпэ́рыя Цын (па-маньчжурску: , кіт. спр. 清朝, піньінь: Qīng Cháo) — шматнацыянальная імпэрыя, якая была створаная маньчжурамі й імі кіравалася. Згодна з традыцыйнай кітайскай гістарыяграфіяй — апошняя дынастыя манархічнага Кітаю. Была заснаваная ў 1616 годзе маньчжурсім клянам Айсін Гёро на тэрыторыі Маньчжурыі, на сёньня яна завецца паўночна-ўсходнім Кітаем. Менш чым праз 30 гадоў пад ейнай уладаю апынуўся ўвесь Кітай і частка Сярэдняй Азіі.

Першапачаткова дынастыя звалася як «Цьзінь» (金 — золата), але пазьней назва была зьмененая на «Цын» (清 — «чысты») у 1636 годзе. У першай палове XVIII стагодзьдзя ў цынскага ўраду атрымалася наладзіць дастаткова эфэктыўнае кіраваньне краінай, адным з вынікаў гэтага было тое, што Кітай зьяўляўся краінай з найвышэйшым паказчыкам павелічэньня колькасьці насельніцтва. Цынскі двор праводзіў палітыку самаізаляцыі, што, нарэшце, прывяло да таго, што ў XIX стагодзьдзі Кітай быў сілком адчынены заходнім дзяржавам і пераўтварыўся ў паўкаляніяльную краіну.

У наступным супрацоўніцтва з заходнімі дзяржавамі дапамагло дынастыі пазьбегнуць паразы ў часы паўстаньня тайпінаў, праводзіць адносна пасьпяховую мадэрнізацыю краіны й такім чынам праіснаваць да пачатку XX стагодзьдзя, аднак гэта таксама сталася чыньнікам росту нацыяналістычных (антыманьчжурскіх) настрояў.

У выніку Сіньхайскай рэвалюцыі 1911 году імпэрыя Цын была ліквідаваная, а краіны, якія ў яе ўваходзілі, атрымалі мажлівасьць на самавызначэньне. Кітай стаў рэспублікай, а ўдава імпэратара 12 лютага 1912 году адмовілася ад стальца ад імя свайго малалетняга сына Пу І. Нягледзячы на ўзьнікненьне на тэрыторыі колішняй Цын дэ-факта незалежных дзяржаўных утварэньняў у Манголіі й Тыбэце, Кітайская Рэспубліка прэтэндавала на ўсю тэрыторыю былой імпэрыі Цын.

Гісторыя

Узьнікненьне дзяржавы

У пачатку XVII стагодзьдзя правадыр аселых у Маньчжурыі чжурчжэняў Нурхацы здолеў ня толькі аб’яднаць пад сваім кіраўніцтвам некалькі дзясяткаў разрозьненых плямёнаў, але й закласьці асновы палітычнай арганізацыі. Прэтэндуючы на сваяцтва з чжурчжэньскай дынастыяй Цьзінь, Нурхацы абвесьціў свой клан «Залатым родам». Роду Нурхацы належала валоданьне Маньчжоў, якое знаходзілася за паўночнай мяжой Кітаю.

У 1585—1589 гадах Нурхацы, падпарадкаваўшы плямёны мінскага вэя Цьзяньчжоў, сваіх непасрэдных суседзяў, аб’яднаў іх з насельніцтвам Маньчжоў. Затым ён прыступіў да суседніх плямёнаў. За два дзесяцігодзьдзі маньчжуры зьдзейсьнілі каля 20 вайсковых экспэдыцыяў супраць суседзяў. Для ўмацаваньня свайго становішча Нурхацы распачаў паездку ў Пэкін, дзе быў прадстаўлены на аўдыенцыі імпэратару Ваньлі.

У 1589 годзе Нурхацы абвесьціў сябе ванам, то бок вялікім князем, а ў 1596 годзе — ванам дзяржавы Цьзяньчжоў. Ягоныя хаўрусьнікі — усходнемангольскія князі — паднесьлі яму ў 1606 годзе тытул Кундулэн-хана. У 1616 годзе Нурхацы абвесьціў аднаўленьне чжурчжэнскай дзяржавы Цьзінь, а сябе абвесьціў ейным ханам. Сталіцай гэтай дзяржавы стаў горад Сінцьзін. Дзякуючы дыпляматычнай і ваеннай актыўнасьці Нурхацы, да 1619 году ў межах новай дзяржавы было аб’яднана большасьць чжурчжэнскіх плямёнаў.

У 1621 годзе маньчжуры ўварваліся ў Ляадун і разьбілі кітайскія войскі. Нурхацы аблажыў і ўзяў штурмам горад Шэньян, які атрымаў маньчжурскую назву «Мукдэн», і горад Ляаян. Увесь гэты рэгіён апынуўся пад кіраўніцтвам хана Нурхацы. Вырашыўшы трывала замацавацца на захопленай тэрыторыі, ён ня стаў зганяць заваяванае насельніцтва ў Маньчжоў, пакінуўшы яго й сваё войска ў Ляадуне, а сталіцу зь Сінцьзіну перанёс у 1625 годзе ў Мукдэн.

Пасьля сьмерці Нурхацы ў 1626 годзе ўлад успадкаваў ягоны сын Абахай, вядомы таксама як Хунтайджы альбо Хуантайцьзі. Працягваючы справу бацькі, Абахай падпарадкаваў яшчэ незалежных чжурчжэнскіх правадыроў. З 1629 году да пачатаку 40-х гадоў XVII стагодзьдзя Абахай зьдзейсьніў каля дзесяці выправаў на суседнія плямёны. Пры гэтым ён працягваў будаваць дзяржаву: у 1629 годзе была ўведзеная кітайская экзамэнацыйная сыстэма для будучых чыноўнікаў і ваеначальнікаў, арганізаваны Сакратарыят, які вёў дзяржаўнае справаводзтва, а ў 1631 годзе — сыстэму «шасьці ведамстваў», аналягічнай існай у той час у Кітаі. На шэраг пасадаў былі прызначаныя кітайскія чыноўнікі-перабежчыкі.

Паход на Кітай у 1627 годзе пад кіраўніцтвам самога Абахая ня даў адчувальных вынікаў. Паколькі Карэя, як васал Кітаю, усяляк падтрымлівала дынастыю Мін, маньчжуры ўварваліся ў гэтую краіну й пачалі зьдзяйсьняць масавыя забойствы й рабаваньні. Карэйскі ван быў вымушаны саступіць сіле, скласьці дамову на мір з Маньчжоў, выплаціць ім даніну й наладзіць гандаль зь пераможцамі.

Вонкавыя спасылкі

Compton’s Living Encyclopedia (1995—2008). «Chinese Cultural Studies: Concise Political History of China.» (анг.)
«History of China» from the University of Maryland web site (анг.)
«Qing art of the reigns of the Kangxi, Yongzhen and Qianlong Emperors(недаступная спасылка).» (анг.)
Section on the Ming and Qing dynasties of «China’s Population: Readings and Maps.» (анг.)
«Short History & Time-Line of the Qing Dynasty.» (анг.)
Kangxi Emperor (анг.)
Extensive notes on William Mesny, Qing general, author and plant collector, and his family tree (анг.)