Дудзіцкі сядзібна-паркавы комплекс

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
сядзібна-паркавы комплекс
Дудзіцкі сядзібна-паркавы комплекс
Панарама Юзэфа Пешкі, пач. XIX ст.
Панарама Юзэфа Пешкі, пач. XIX ст.
Краіна Беларусь
Вёска Дудзічы
Архітэктурны стыль барока
Будынкі:
сядзіба • млын • царква
Вядомыя насельнікі Міхал Ельскі, Аляксандар Ельскі
Статус Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь
Стан славутасьць страчаная

Ду́дзіцкі сядзі́бна-па́ркавы ко́мплекс — колішні сядзібна-паркавы комплекс у вёсцы Дудзічы Пухавіцкага раёну Менскай вобласьці. Належаў Прозарам, Ельскім і Ўняхоўскім. Тэрыторыя былой сядзібы й рэшткі воднай сыстэмы зьяўляюцца гісторыка-культурнай каштоўнасьцю Рэспублікі Беларусь рэгіянальнага значэньня[1].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дудзіцкая сядзіба ў 19 ст.

Разьвіцьцё маёнтку зьвязанае з Заранскімі-Горбаўцамі, якія ў канцы XVII ст. атрымалі Дудзічы пад заклад, а ў сярэдзіне XVIII ст. сталі поўнымі яго гаспадарамі. У 1767 годзе ўласнасьць перайшла ў якасьці пасагу жонкі Аляксандры Заранка-Горбаўцавай да Юзэфа Прозара, ковенскага кашталяна. Новы ўладальнік пабудаваў драўляны дом, у якім жыў пастаянна, адкрыў двухклясную школу, запрасіў зь Нямеччыны майстроў, якія навучалі сялянаў рамёствам. У спадчыну атрымала маёнтак дачка Прозара Роза. У 1795 годзе яна выходзіць замуж за Станіслава Ельскага, маршалка Ігуменскага павету. Пасьля сьмерці Станіслава ў 1819 годзе маёнтак пераходзіць да ягонага сына, Карла. Пасьля сьмерці Карла маёнтак пераходзіць да ягонага сына, Міхала Ельскага. Адзіная дачка Міхала выйшла замуж за Януша Ўняхоўскага. Уняхоўскія сталі апошнімі ўладальнікамі Дудзічаў.

Архітэктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Альтанка на рацэ Пціч
Сядзіба ў 1914 г.
Сядзіба
Пляніроўка сядзібы

Дудзіцкая сядзіба пабудаваная на рацэ Пціч Юзэфам Прозарам у формах позьняга барока за два гады (17671769). Сядзіба займала прыгожую мясцовасьць: тэрасу й пойму ракі Пціч. Выцягнутая кампазыцыйная вось праходзіла пэрпэндыкулярна да тэрасы. Уздоўж яе месьцілася доўгая ўязная ліпавая алея, па якой праходзіў стары тракт цераз раку на Рудзенск. Парадны двор не замыкаў восі, а быў разьмешчаны ў найбольш прыўзьнятай частцы тэрасы. Уезд з алеі ў двор фіксаваўся брамай. У рад зь пілёнамі брамы зь левага боку расло шэсьць вялікіх дубоў. Уезд у сядзібу меў выгляд ліпавай алеі са скразным праездам у першым ярусе сьвірна. Сядзібны дом, злучаны з афіцынамі кароткімі пераходамі, утвараў курданэр, адкрыты ў бок уезда. У правай афіцыне да 1884 году знаходзілася капліца, у левай — жылыя пакоі.

Драўляны дом меў высокі цокаль і быў пакрыты чатырохсхільным дахам, флігелі мелі аднасхільныя дахі, якія спускаліся да тыльных фасадаў. Характэрным элемэнтам палаца XVIII ст. зьяўляліся высокія вокны. Пляніроўка будынка была сымэтрычнай, уключала 20 вялікіх і высокіх пакояў. Акрамя сямейных партрэтаў у доме знаходзілася шмат старадаўніх рэчаў.

За домам на дзьвюх тэрасах месьціўся рэгулярны парк у выглядзе невялікіх баскетаў, абнесеных па пэрымэтры ліпамі. Адсюль адкрываўся від на пойму ракі, дзе месьціўся ніжні парк, да якога па схіле тэрасы вялі каменныя прыступкі. З усходняга боку была бачная сядзіба Ельскіх у Замосьці, за ракой — фальварак Зыкава.

У аснове пляніровачнага вырашэньня ніжняга парку была задзейнічаная арыгінальная водная сыстэма ў пойме Пцічы, дзе рака робіць выгін. Водную сыстэму складаюць чатыры каналы ўздоўж рэчышча, два — ўздоўж дарогі, вельмі высокая насыпаная дарога з дамбамі, шлюзамі, якія ўтвараюць некалькі выспаў. На адной з выспаў месьцілася альтанка. Калі ўзровень вады падымаўся высока, пачынала працаваць турбіна млына. Млын меў буйнадзёрны й вальцовачныя камяні. На памол прыяжджала шмат сялянаў з навакольных вёсак. Унізе каля ракі быў пабудаваны спэцыяльны дом для завозьнікаў. Насупраць месьціўся другі дом — арандатара.

Водная сыстэма ў Дудзічах ня мела аналягаў на Беларусі. Меўся вялікі канал шырынёй да 8 мэтраў, канал, якія перасякаў пойму. Канал рэгуляваў узровень вады ў пэрыяд паводкі. Старажылы называлі канал грабным. Сыстэма шлюзаў мела вялікае водарэгулюючае значэньне. Яны меліся ў Азярычыне, Цітве й іншых населеных пунктах на Пцічы, забясьпечваючы паўнаводнасьць невялікіх рэкаў.

Царква[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Царква

У 1780 годзе Юзэф Прозар, выконваючы волю памерлай жонкі, будуе ўніяцкую Пакроўскую царкву на месцы драўлянага касьцёла Заранкаў. Царква была высокай, каля 18 мэтраў, і славілася цудадзейным абразам Маці Божай. Пры царкве была арганізаваная двухклясная народная школа. У 1839 царква ператвораная ў праваслаўную. Скляпеньні храма служылі крыптай. Тут былі пахаваныя Заранкі-Грабоўскія, Прозары, Ельскія, Ліпскія, Францішак Букаты. Пасьля пажару ў 1895 годзе адбыліся перазахаваньні (24 труны) у капліцу, пабудаваную Міхалам і Аляксандрам Ельскімі на могілках ва ўрочышчы Кобань.

Цяперашні час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Помнік «Аляксандру II ад удзячных сялянаў» за адмену прыгоннага права

Парк, сядзібны дом і ўсе іншыя пабудовы не захаваліся. Тэрыторыя забудоўваецца дачнымі дамамі. Фамільныя скляпеньні з пахаваньнямі разбураныя.

Мост цераз раку, пабудаваны ў 1914 годзе аўстрыйцамі каля маёнтка, згарэў у Другую сусьветную вайну. Шлюзы й дамбы не захаваліся, але ў цэлым водная сыстэма добра прасочваецца. Захаваўся насып, на якім праходзіла дарога — стары шлях. Цяпер на старым рэчышчы віруе маленькі ручай ад крыніцы каля падножжа тэрасы. Цераз канал перакінутыя кладкі. Водная сыстэма можа быць адбудаваная. Тэрыторыя двара й водная сыстэма зьяўляюцца гісторыка-культурнай каштоўнасьцю 3-й катэгорыі[1].

Млын згарэў у 1914 годзе, але быў адрамантаваны арандатарамі, братамі Салавейчыкамі, ён служыў яшчэ ў гады Другой сусьветнай вайны. Не захаваўся да нашых дзён.

Недалёка ад сядзібы, каля вёскі Пціч, месьціцца музэй матэрыяльнай культуры «Дудуткі».

Помнік Аляксандру II, устаноўлены ў 1911 годзе, у памяць аб адмене прыгоннага права, месьціўся ў двары маёнтку. За савецкім часам быў замураваны ў сядзібу калгасу «Сьвітанак». У наш час быў выняты й устаноўлены ля царквы Сьвятой Ганны, што была пабудаваная ў 1990-х.

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы й заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь / склад. В.Я. Абламскі, І.М. Чарняўскі, Ю.А. Барысюк. — Менск: БелТА, 2009. — 684 с. — ISBN 978-985-6828-35-8

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Histvalue sign export.svg Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, шыфр  613Г000511
  • Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Пухавіцкага раёна / Укл. А. А. Прановіч. — Мн., 2003.— 749 с.: іл.
  • Старинные усадьбы Минского края / А. Т. Федорук; [Под общ. рук. и предисл. Е.Будинаса]. — Мн. : ООО «Полифакт» : ООО «Лекция», 2000. — 415 с