Градэц Кралавэ

Градэц Кралавэ
чэск. *Hradec Králové*
	Градэц Кралавэ; чэск. Hradec Králové
	Населены пункт
Сьцяг	Герб
Краіна	Чэхія
Край	Кралаваградэцкі
Першыя згадкі	1225
Дата заснаваньня	1225
Кіраўніцтва і ўлада
Прэзыдэнт места	Паўліна Спрынгерава[d]
Геаграфія
Плошча	105,686167 км²;
Вышыня НУМ	235 ± 1 м
Часавы пас	UTC+1; UTC+2 (летні час);
Каардынаты	50°12′33″ пн. ш. 15°49′56″ у. д.HGЯO
Насельніцтва
Колькасьць	▲94 311 чал. (1 студзеня 2025);
Лічбавыя ідэнтыфікатары
Паштовы індэкс	500 02–503 41
Нумарны знак	H
Узнагароды	Obec přátelská rodině[d]
Сайт	hradeckralove.org
	Градэц Кралавэ на мапе Чэхіі Градэц Кралавэ

Гра́дэц Кра́лавэ (па-чэску: Hradec Králové) — горад у Чэхіі і цэнтар Кралаваградэцкага краю. Стаіць на зьліцьці рэк Лаба і Орліца. Насельніцтва складае 95 581 жыхароў на 31 сьнежня 2010 году. Цяпер месьціцца на тэрыторыі амаль у 106 квадратных кілямэтраў.

Гісторыя

Першая пісьмовая згадка пра замак пад назвай Градэц сустракаецца ў «Чэскай хроніцы», якая была складзеная ў 1119—1125 гадах, а самая згадка адносіцца да 1091 году. Дакумэнт 1073 году, у якім згадваецца Градэц, на сёньня лічыцца падробкай з XII стагодзьдзя. Першая пісьмовая згадка пра паселішча Градэц датуецца 1225 годам, і на той час ён ужо называўся горадам. У 1306 годзе Градэц стаў пасагавым горадам, якім кіравалі багемскія каралевы. Ён быў рэзыдэнцыяй Эльжбеты Рыксы ў 1308—1318 гадах і Лізаветы Памэранскай у 1378—1393 гадах. У XIV стагодзьдзі, дзякуючы прысутнасьці каралеў, горад стаў вайсковым і палітычным цэнтрам рэгіёну з высокім узроўнем адукацыі і культуры^[6]^[7].

Маштабныя пажары ў 1290, 1339 і 1407 гадах паскорылі аднаўленьне места. У 1420 годзе, падчас гусіцкіх войнаў, горад быў узяты гусітамі і стаў іхным вайсковым цэнтрам. У 1423 годзе гусіты цалкам зруйнавалі замак, дзе жылі каралевы. За час караляваньня Іржы з Подзебрадаў горад займеў новы пэрыяд эканамічнага, палітычнага і культурнага росквіту^[7]. Разьвіцьцё перапынілася ў 1547 годзе, калі Градэц Кралавэ далучыўся да кампаніі супраць імпэратара Фэрдынанда I. У выніку шматлікія жыхары страцілі сваю маёмасьць, а прывілеі места былі адабраныя. Эканамічна горад аднавіўся толькі ў канцы XVI стагодзьдзя. У гэты час дамы былі перабудаваныя ў стылі Адраджэньня^[7].

Градэц Кралавэ моцна пацярпеў за час Трыццацігадовай вайны. Ён быў заваяваны швэдзкім войскам у 1639 годзе і яшчэ некалькі разоў імі жа ў наступныя гады. Па заканчэньні вайны горад апусьцеў і быў амаль разбураны. Аднак ён здолеў аднавіцца, і ў XVI і пачатку XVIII стагодзьдзя набыў барочны характар. Падчас Вайны за аўстрыйскую спадчыну горад зноў быў уцягнуты ў вайну праз сваё стратэгічнае разьмяшчэньне^[7]. У 1766 годзе Ёсіф II пастанавіў пабудаваць у горадзе вялікую сучасную абарончую крэпасьць. Ейнае будаўніцтва зьмяніла выгляд гораду і ягонага навакольля, бо некаторыя прадмесьці былі зьнесеныя, а жыхары пераехалі ў наваствораныя паселішчы. Дзеля будаўніцтва масіўных муроў быў зруйнаваны найбліжэйшы пагорак, а рэчышчы Лабы і Орліцы былі зьмененыя. Унутры сьценаў была пабудавана поўная абарончая інфраструктура. Крэпасьць была скончаная ў 1789 годзе і займала плошчу ў 320 гектараў, але за час свайго існаваньня аніколі не выкарыстоўвалася ў вайне^[7].

У сярэдзіне XIX стагодзьдзя пачалася індустрыялізацыя, і ўнутры ўмацаваньняў было закладзена некалькі прамысловых прадпрыемстваў. Бітва пры Садаве, вырашальная бітва Аўстра-прускай вайны, адбылася 3 ліпеня 1866 году ля Градца Кралавэ. Гэтая падзея ўшаноўваецца знакамітым Кёніггрэцкім маршам. Больш за тое, гэтая бітва паклала канец эпосе ўмацаваньняў. Крэпасьць была афіцыйна прызнаная непатрэбнай у 1884 годзе і паступова зносілася паміж 1893 і 1914 гадамі. Апошнія ейныя рэшткі былі зьнесеныя паміж 1929 і 1930 гадамі^[7].

У 1884 годзе быў абвешчаны ўнікальны на той момант міжнародны конкурс на рэгуляцыйны плян гораду. У 1890-х гадах было пабудавана некалькі прадстаўнічых будынкаў, у тым ліку манастыр, сынагога, гімназія ды іншыя пабудовы. Да Першай сусьветнай вайны на разьвіцьцё места і ягоны высокі архітэктурны ўзровень асабліва паўплываў архітэктар Ян Коцера. У 1920-я гады ягоны вучань, яшчэ адзін вядомы чэскі архітэктар Ёзэф Гочар, стаў вядучай постацьцю ў разьвіцьці места, а ягоны рэгуляцыйны плян, створаны ў 1926—1928 гадах, стаў асновай для будаўнічай дзейнасьці ў наступныя гады. Гарадзкое разьвіцьцё Градца Кралавэ ў 1920-я і 1930-я гады было ацэненае і за мяжой, бо горад атрымаў мянушку «Салён Рэспублікі»^[7].

Славутасьці

Катэдра Сьвятога Духа
Капліца Сьвятога Мікалая
Старая ратуша на Вялікім пляцы
Белая Вежа з званом Аўгустын
Царква Ўсьпеньня Божай Маці
Галерэя сучаснага мастацтва
Сынагога

Крыніцы

↑ Jakl L. Jak stará jsou česká města? Legendy a fakta. (чэс.) // iDNES.cz — 2011.
↑ https://hradecky.denik.cz/zpravy_region/hradec-ma-poprve-v-historii-primatorku-ano-necekane-navrhlo-hrabalka-20221115.html
↑ Český statistický úřad Malý lexikon obcí České republiky – 2017 — Český statistický úřad, 2017.
↑ Český statistický úřad Počet obyvatel v obcích – k 1. 1. 2025 (чэс.) — Praha: ČSÚ, 2025.
↑ Рэестар тэрытарыяльнай ідэнтыфікацыі, адрасоў і нерухомасьці
↑ «Základní informace o městě». City of Hradec Králové.
1 2 3 4 5 6 7 «Historie». Tourist Information Centre Hradec Králové.

Вонкавыя спасылкі

Афіцыйная старонка (чэс.)

[_cb8e1c6fe43135cc-1] Jakl L. Jak stará jsou česká města? Legendy a fakta. (чэс.) // iDNES.cz — 2011.

[_b99db62c5838d717-2] ttps://hradecky.denik.cz/zpravy_region/hradec-ma-poprve-v-historii-primatorku-ano-necekane-navrhlo-hrabalka-20221115.html

[_e351ef4b81af01df-3] Český statistický úřad Malý lexikon obcí České republiky – 2017 — Český statistický úřad, 2017.

[_95c4ac43f49eac77-4] Český statistický úřad Počet obyvatel v obcích – k 1. 1. 2025 (чэс.) — Praha: ČSÚ, 2025.

[_e63f52444271d2bd-5] Рэестар тэрытарыяльнай ідэнтыфікацыі, адрасоў і нерухомасьці

[6] «Základní informace o městě». City of Hradec Králové.

[historie-7] 1 2 3 4 5 6 7 «Historie». Tourist Information Centre Hradec Králové.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]