Ісьляндзкае імя

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Фармаваньне ісьляндзкага імя па бацьку на прыкладзе невялікага сямейнага дрэва

Ісьля́ндзкія імёны адрозьніваюцца ад большасьці сучасных заходніх сыстэмаў прозьвішчаў утварэньнем па імі бацькі (часам па маці): яны характарызуюць толькі бацьку (маці) дзіцяці, а ня ўсю гісторыю радзіны. У адрозьненьне ад іншых скандынаўскіх краінаў, Ісьляндыя захавала традыцыйную сыстэму імёнаў, якая раней была характэрнай для ўсіх скандынаўскіх народаў[a].

Такім чынам, ісьляндзкая сыстэма грунтуецца на імёнах па бацьку, хоць некаторыя асобы маюць прозьвішчы і могуць карыстацца абодвума спосабамі. Звычайна гэта ісьляндзкія грамадзяне іншых дзяржаваў, найчасьцей Даніі. Зь людзей, якія маюць ісьляндзкія прозьвішчы, можна пералічыць колішняга прэм’ер-міністра Гейра Хордэ, футбаліста Эйдура Смары Гуд’ёнсэна, актора Магнуса Скевінга, кінарэжысэра Балтасара Кармакура Сампэра, акторку Аніту Брыем і дэпутатку Элін Хірст. Да 1925 року можна было легальна абраць новае прозьвішча; гэтым скарыстаўся ісьляндзкі нобэлеўскі ляўрэат — пісьменьнік Гальдаўр Лякснэс, а яшчэ адзін пісьменьнік Эйнар Х’ёрлейфсан і ягоныя браты абралі прозьвішча «Кваран». З 1925 прозьвішча атрымаць нельга, не пацьвердзіўшы сваё жаданьне гісторыяй роду[2].

Уласныя імёны, якія раней у Ісьляндыі не сустракаліся, мусяць перш быць ухваленыя Ісьляндзкім камітэтам па імёнах (ісьл. Mannanafnanefnd)[3]. Імя можа быць прынятае, калі яно лёгка інкарпараванае ў ісьляндзкую мову. За некаторымі выключэньнямі, імёны мусяць складацца толькі зь літараў Ісьляндзкага альфабэту (у тым ліку þ і ð) і павінны скланяцца паводле ісьляндзкіх правілаў.

Недапушчальныя не падыходзячыя для стаці асобы імёны. Тым ня меней, у студзені 2013 року 15-гадовая дзяўчынка на імя Блэр (у Ісьляндыі гэта мужчынскае імя) атрымала права пакінуць сваё імя, праз суд пераадолеўшы забарону камітэту па імёнах[4]. Ейная маці Б’ёрк Эйтсдотыр, прачытаўшы раман Гальдаўра Лякснэса «Рыба можа сьпяваць(is)», вырашыла назваць дачку па імі галоўнай гераіні Блэр (лёгкі брыз), ня ведаючы, што гэтае імя мужчынскае[5].

Сыстэма ўтварэньня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Надмагільле зь імем па бацьку і дзеду: «Паль, сын Ёна, сына Матыяса»

Мужчына на імя Ён Эйнарсан мае сына Оляфура. Оляфур мецьме ня прозьвішча Эйнарсан, як бацька, а Ёнсан, што літаральна азначае Ёнаў сын. Тое самае і для дзяўчынак. Дачка Ёна Эйнарсана Сігрытур — ня Эйнарсан, а Ёнсдотыр (Ёнава дачка).

У асобных выпадках прозьвішча ўтвараецца ад другога імя бацькоў, а не ад першага. Напрыклад, калі Ён — сын Х’яльмара Арнара Вільяльмсана, яго могуць называць альбо Ён Х’яльмарсан (Ён, сын Х’яльмара), альбо Ён Арнарсан (Ён, сын Арнара). Гэта здараецца, напрыклад, у тым выпадку, калі бацькоў пераважна называюць другім імем, а ня першым; такое здараецца даволі часта. Іншай прычынай можа быць лепшая сугучнасьць другога імені бацькі зь імем дзіцяці.

У выпадках, калі два чалавекі з аднаго кола маюць аднолькавыя ўласныя імёны і імёны па бацьку, іх адрозьніваюць паводле дзедавага імя, напрыклад Ён Дорсан Б’ярнарсанар (Ён, сын Дора, сына Б’ярні) і Ён Дорсан Хальсанар (Ён, сын Дора, сына Хальлюра). Апошнім часам гэта практыкуецца радзей (з-за распаўсюджаньня другіх імёнаў), аднак у ісьляндзкіх сагах сустракаецца паўсюдна.

Варыянты з матронімам[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пераважная большасьць ісьляндзкіх імёнаў па бацьках утвораныя ад імені бацькі, аднак існуюць выпадкі ўтварэньні ад матчынага імя. У такіх выпадках прынцып пабудовы такі ж самы: Оляфур, Брындысін сын, атрымае поўнае імя Оляфур Брындысарсан. Зь вядомых прыкладаў такіх асобаў — футбаліст Гейдар Гельгусан («Гельгін сын»), пісьменьніца Гудрун Эва Мінэрвудотыр («Мінэрвіна дачка»), сярэднявечны паэт Эйліфр Гадрунарсан («Гадрунін сын»).

Магчымыя імёны адразу і ад бацькі, і ад маці: так, цяперашні мэр Рэйк’явіку Дагур Бэргторусан Эгертсан — «сын Бэргторы і Эгерта». Поўнае імя ўжо згаданай вышэй дзяўчынкі, якая адсудзіла права карыстацца ўласным «мужчынскім» імем — Блэр Б’яркадотыр Рунарсдотыр («дачка Б’ёрк і Рунара»).

Побытавыя звароты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ісьляндцы называюць адзін аднаго па імі. Напрыклад, да прэм’ер-міністра Сыгірдура Інгі Ёўгансана варта зьвяртацца не «спадар Ёўгансан», а «Сыгірдур Інгі» ці проста «Сыгірдур», радзей поўным імем.

У размове, дзе прысутнічаюць два чалавекі з аднолькавымі імёнамі (напрыклад, Ёўн Стэфансан і Ёўн Дорляксан), няма патрэбы карыстацца канчаткам «-сон» у імені па бацьку. Да першага ў такім разе зьвяртаюцца «Ёўн Стэфанс», да другога — «Ёўн Дорлякс»; тут імя па бацьку ператвараецца ў «мянушку». Калі ж чалавек мае другое імя (а ў цяперашняй культуры для чалавека на імя Ёўн гэта стала паўсядзённай справай), тады выкарыстоўваюць яго.

Сьпявачка Б’ёрк, імя якой успрымаецца як ейнае сцэнічнае, насамрэч ёсьць ейным імем (поўнае імя — Б’ёрк Ґудмундсдотыр), і менавіта так называцьмуць яе ісьляндцы ці то ў фармальнай, ці то ў нефармальнай размове.

У разнайстайных сьпісах асобаў (напрыклад, у тэлефонным даведніку) запісы прыведзеныя ў альфабэтным парадку імёнаў; каб адрозьніваць розных людзей, дадаюцца апісаньні прафэсіяў.

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Хоць нядаўна аналягічная сыстэма зрабілася даступнай у асобных краінах Скандынавіі. З 1982 року ў Швэцыі[1], з 1992 на Фарэрах, з 2002 у Нарвэгіі і з 2005 — у Даніі пры жаданьні магчымае выкарыстаньне імя па бацьку замест (альбо дадаткова) прозьвішча.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Surnames with the suffix -son or -dotter. Swedish Patent and Registration Office. Праверана 25 кастрычніка 2013 г.
  2. ^ Personal Names Act. Ministry of the Interior. Праверана 25 кастрычніка 2013 г.
  3. ^ Naming Committee accepts Asía, rejects Magnus // Iceland Review Online Праверана 12 верасьня 2006 г.
  4. ^ Blaer Bjarkardottir, Icelandic Teen, Wins Right To Use Her Given Name, Huffington Post, 31 January 2013
  5. ^ Where Everybody Knows Your Name, Because It’s Illegal, The Stateless Man, January 28, 2013], Huffington Post, 31 January 2013

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]