Перайсьці да зьместу

Цар

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
«Надпіс Мосьціча» — эпітафія на помніку пач. X ст. у Баўгарыі. Графічна вылучаны тытул баўгарскіх цароў.

Цар (ад лац. Cæsar, па-старажытнагрэцку: Καῖσαρ) — адзін з тытулаў манархаў ва ўсходнеславянскай і паўднёваславянскай традыцыі; тытул быў роўным імпэратарскаму тытулу, альбо абвяшчаўся роўным таму[a].

Этымалягічна слова «цар» (усходнесл. цар; анг. tsar, czar) выводзіцца са слова «цэсар» (усходнесл. цҍсар), якое, у сваю чаргу, было выведзена зь імені Цэзара, першага рымскага імпэратара (пар. ням. Kaіser — імпэратар). Сэнсава словы «цар» і «цэсар» зьяўляліся перакладам грэч. тытулу «васілеўс» (імпэратар).

Тытулы «цар» і «імпэратар» фактычна ўзыходзяць да той самай крыніцы й азначаюць той самы гісторыка-культурны аб’ект, але на розных мовах[1].

Да XV ст. словам «цар» ва ўсходнеслав. тэкстах азначалі бізантыйскіх імпэратараў, біблейскіх і наогул старажытных валадароў, з XIII ст. ― мангола-татарскіх ханаў[2].

У Баўгарыі тытул «цар» зьявіўся ў 918 г., калі Сімяон І быў каранаваны на каралеўства канстантынопальскім патрыярхам. Да таго ж пэрыяду адносяцца й першыя вядомыя артэфакты з гэтай формай слова («надпіс Мосьціча»). У Сэрбіі тытулам «цар» называліся некалькі валадароў у XIV ст. У маскоўскай літаратуры тытул у дачыненьні да маскоўскіх вялікіх князёў пачалі ўжываць з XV ст., а самі яны пачалі карыстацца гэтым тытулам зь сяр. XV ст.

Тытул «цэсар» ва ўсходнеславянскіх сярэднявечных тэкстах ужываўся ў дачыненьні да імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі (старабел. цесаръ, цэсаръ ад польск. cesarz < лац. Caesar[3]; старарус. цҍсар).

Тытулы царскай сям’і

[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Царыца — асоба якая валадарыць, альбо жонка мужа цара.

Царэвіч — сын цара альбо царыцы.

Цэсарэвіч — спадчыньнік мужчынскага полу, поўны тытул Спадчыньнік Цэсарэвіч.

Цароўна — дачка цара альбо царыцы.

  1. ^ У пераноснай мове слова «цар» ужываецца для азначэньня першынства, дамінаваньня: «леў — цар зьвяроў».
  1. ^ Успенскі. Отзвуки концепции «Москва — Третий Рим»…
  2. ^ Платонаў. Лекцыі па гісторыі…
  3. ^ Булыка. Даўнія запазычанні беларускай мовы. Мн., 1972.
  • Успенский Б. Отзвуки концепции «Москва — Третий Рим» в идеологии Петра Первого // Семиотика истории. Семиотика культуры.
  • Платонов С. Полный курс лекций по русской истории. ― Петроград : [Б.м.], [1917].