Дунсянская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Дунсянская мова
Santa
Ужываецца ў Кітаі
Рэгіён паўночны захад Кітаю
Клясыфікацыя

Алтайская сям’я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў невядома
Рэгулюецца
Код мовы
ISO 639-1
ISO 639-2(B)
ISO 639-2(T) sce
Linguistic map of the Mongolic languages.png
Мангольскія мовы й дыялекты на мапе Азіі

Дунся́нская мова (таксама вядомая як санта, саманазва: Santa) — адна з моваў мангольскае сям’і моваў, на якой размаўляе мангольскі народ дунсяне. Колькасьць носьбітаў — каля 200 тыс чал. з 514 тыс чал. этнічных дунсянаў[1]. Носьбіты мовы распаўсюджаныя ў некаторых мясьцінах паўночнага захаду Кітаю, у прыватнасьці на паўднёвым захадзе правінцыі Ганьсу і некалькіх паветах Сіньцьзян-Уйгурскага аўтаномнага раёну[1]. У Лінься-Хуэйскай (паўднёвы захад Ганьсу) і Хуанань-Тыбэцкай (усход правінцыі Цынхай) аўтаномных акругах распаўсюджаная баааньская мова, зь якой фактычна ўтварае дыялекты адзінай мовы.

Лінгвістычныя рысы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фанэтыка, фаналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У адрозьненьне ад шэрагу іншых мангольскіх моваў, у дунсянскай мове адсутнічае гармонія галосных і супрацьпастаўленьне галосных паводле даўжыні[1]. Сярод іншых асаблівасьцяў у вакалізьме — адсутнасьць агубленых галосных пярэдняга шэрагу (< ö, ü), наяўнасьць галоснага задняга шэрагу ы. Націск эксьпіраторны, падае на першы склад слова.

Марфалёгія, сынтаксіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тыповы парадак словаў у сказе, як і ў іншых мангольскіх мовах, будуецца паводле схемы SOV — дзейнік-дапаўненьне-выказьнік. Тым ня менш, у дыялекце мясцовасьці Лінься пад уплывам няроднаснай кітайскай мовы сказ таксама можа прымаць схему SVO — дзейнік-выказьнік-дапаўненьне[2]. Як і іншыя мангольскія мовы, у марфалягічным пляне адносіцца да аглютынацыйных — словазьмяненьне адбываецца шляхам пасьлядоўнага далучэньня суфіксаў да нязьменных каранёў або асноваў. У адрозьненьне ад паўночнамангольскіх моваў (да якіх належыць, у прыватнасьці, уласна мангольская мова) дунсянскія суфіксы далучаюцца да словаў без уліку характару агласоўкі слова.

У сынтаксічным пляне засьведчаныя толькі складаныя сказы, якія ўтвараюцца складаньнем простых сказаў без фармальных паказчыкаў сынтаксічнае сувязі.

Лексыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Лексыка дунсянскай мовы, акрамя лексыкі мангольскага паходжаньня, утрымлівае словы кітайскага паходжаньня і, у меншай ступені, цюрскага, асабліва ўласныя імёны.

Лінгвагеаграфія, сацыялінгвістыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле зьвестак лінгвістычнага парталу Ethnologue колькасьць дунсянаў складае 514 тыс чал., зь іх каля 200 тыс чал. зьяўляюцца носьбітамі мовы[1]. Мова распаўсюджаная ў асноўным у Дунсянскім аўтаномным павеце Лінься-Хуэйскай аўтаномнай акругі правінцыі Ганьсу (паўночны захад Кітаю) ды ў іншых суседніх паветах і акругах. Меншая колькасьць дунсянаў (55 841 чал. паводле зьвестак перапісу насельніцтва ў Кітаі 2000 году) пражывае ў Сіньцьзян-Уйгурскім аўтаномным раёне.

Дунсянская мова ў асноўным зьяўляецца моваю вуснага кантактаваньня насельніцтва Дунсянскага аўтаномнага павету. Моладзь і працаўнікі адміністрацыйных установаў у некаторых сытуацыях стасункаў карыстаюцца кітайскай мовай.

Пісьмовасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дунсяне, як правіла, прытрымліваюцца мусульманскага веравызнаньня, з прычыны чаго ў асяродзьдзі дунсянаў шырока распаўсюджаная арабская пісьмовасьць. У 2003 годзе для мовы быў афіцыйна распрацаваны лацінскі альфабэт на аснове альфабэту блізкароднаснай мангорскай мовы, але ён застаецца ў экспэрымэнтальным выкарыстаньні[3]. У 2004 годзе амэрыканскі Фонд Форда вылучыў грант на 30 тыс даляраў на арганізацыю дзьвюхмоўнай адукацыі на дунсянскай і кітайскай з мэтаю падвышэньня ўзроўню адукацыі серад дунсянаў, у межах праекту быў выдадзены дунсянска-кітайскі слоўнік. У 2007 годзе быў выдадзены першы дунсянскі лемантар, у якім выкарыстоўваецца экспэрымэнтальны альфабэт на аснове лацінскага.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г Dongxiang | Ethnologue
  2. ^ 包萨仁. 2 // 从语言接触看东乡语和临夏话的语序变化. — Journal of the Second Northwest University for Nationalities (Social Science Edition). — 2006.
  3. ^ Kim, Stephen S. Santa / Janhunen, Juha. — The Mongolic Languages. — Routledge Language Family Series, 2003. — С. 346-363. — ISBN 0-203-98791-8

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Field, Kenneth Lynn (1997), A grammatical overview of Santa Mongolian, PhD dissertation, University of California, Santa Barbara
  • 马国忠 (2001), 东乡语汉语词典: 甘肃民族出版社, ISBN 7-5421-0767-4
  • Тодаева Б. Х. Дунсяне // Народы мира. Народы Восточной Азии. М.; Л., 1965.
  • Тодаева Б. Х. Дунсянский язык. М., 1961.
  • Тодаева Б. Х. Монгольские языки и диалекты Китая. М., 1960.
  • Тодаева Б. Х. Первые итоги изучения дунсянского языка в КНР // Изв. Академии пед. наук, 1961, вып. III.
  • Тодаева Б. Х. Предварительные итоги изучения дагурского, монгорского, дунсянского и баоаньского языков // Чжунго юйвэнь. 1957, № 9.
  • Тодаева Б. Х., Чингэлтэй, Насанбаяр и Содном. Предварительные итоги работы монгольской лингвистической экспедиции в КНР. Пекин, 1955 (кіт.).
  • Cenggeltei. Dumdadu ulus-taki mongol törül-un kele-nügüd ba mongol kelen-üayaly-nuud-un yeröngkei bayidal // Mongol kele bi~ig. 1957, № 11; Mongol teüke kele bi~ig 1958, № 2, 3, 6, 7, 12.
  • Todaeva B. Ch. Über die Sprache der Tung-hsiang // Acta Orientalia Hungarica. 1959, t. IX, fasc. 3.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]