Алесь Каўрус

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Алесь Каўрус
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 18 траўня 1935
в. Брусы, Мядзельскі раён
Літаратурная дзейнасьць
Род дзейнасьці мовазнаўца, пісьменьнік, філёляг
Кірунак мовазнаўства, проза

Алесь Каўрус (18 траўня 1935, в. Брусы, Мядзельскі раён, Менская вобласьць) — вядомы беларускі мовазнавец, удзельнік нацыянальна-патрыятычнага руху навукоўцаў Акадэміі Навук БССР 1960 — пачатку 1970-х («Акадэмічны асяродак»).

Жыцьцяпіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вучыўся ў Мядзельскай сярэдняй школе, вядомай традыцыямі нацыянальна-патрыятычнага руху. У 1959 скончыў Менскі дзяржаўны пэдінстытут. Працаваў настаўнікам на Мядзельшчыне (1959—1962). Пасьля навучаньня ў асьпірантуры пры Менскім пэдінстытуце ў 1965 абараніў кандыдацкую дысэртацыю. Потым працаваў старшым выкладчыкам Мазырскага пэдінстытуту (1965—1968), старшым навуковым супрацоўнікам Інстытуту мовазнаўства імя Я.Коласа АН БССР (1968—1974).

Балюча ўспрымаў зьнішчэньне беларускай сярэдняй і вышэйшай адукацыі, якое праводзіў камуністычны рэжым у краі, усеагульную русіфікацыю грамадзкага і палітычнага жыцьця, не прымаў антыбеларускую па сутнасьці пазыцыю тагачаснага кіраўніцтва акадэмічнага Інстытуту мовазнаўства, падтрымліваў кантакты з аднадумцамі з акадэмічнага і выкладчыцкага асяродзьдзя. У сваіх публікацыях, на лекцыях у інстытуце, у выступах і навуковых дыскусіях пастаянна адстойваў самабытнасьць беларускай мовы, яе правы ў грамадзкай сфэры. Гэта не прайшло міма ўвагі камуністычных русіфікатараў. У газэце «Звязда» ў 1972, як водгук на партыйныя ўстаноўкі па моўным пытаньні, што прагучалі на адпаведнай нарадзе ў ЦК КПБ, зьявіўся артыкул Кандрата Крапівы «Грамадская неабходнасць і беспадстаўнае наватарства», у якім адмоўна ўспаміналіся імёны мовазнаўцаў Фёдара Янкоўскага, Паўла Сьцяцко, Алеся Каўруса. У пачатку 1974 Каўрус быў дастаўлены ў КГБ на допыт, а 22 сакавіка Вучоная рада інстытуту, якая знаходзілася пад ціскам парткаму і дырэкцыі, выносіць пастанову аб неадпаведнасьці ўжо шырока вядомага на той час беларускага мовазнаўцы займаемай пасадзе. У пратаколе паседжаньня рады ў прыватнасьці было запісана: «Знаходзяцца яшчэ ў нашым асяродзьдзі людзі, якія сьвядома становяцца на пазыцыі нашых ідэйных праціўнікаў і спрабуюць весьці барацьбу супраць палітыкі партыі і ўраду… Партарганізацыя і дырэкцыя маюць матэрыялы, зь якіх відаць, што гэта група (гаворка ідзе пра навукоўцаў з „Акадэмічнага асяродку“. — М. Ч.) сыходзілася ў поглядах, пэрыядычна зьбіралася, затым вяла гутаркі, абмяркоўвала свае пытаньні ў закрытым парадку». 04.04.1974 паводле загаду дырэктара Каўрус быў зволены з працы.

Але на гэтым перасьлед ня скончыўся — былі вернутыя з выдавецтва рукапісы яго манаграфіі і артыкулаў, ягонае прозьвішча выкрэсьлівалася з публікацыяў іншых аўтараў. Нават прозьвішча ягонай жонкі было выкрэсьлена з адпаведных тамоў «Беларускай Савецкай Энцыкляпэдыі», над якімі яна працавала як рэдактар. І толькі ў 1980, пасьля шасьці гадоў вымушанай паўзы, ўбачыла сьвет новая апублікаваная праца беларускага навукоўца-патрыёта.

Больш за паўгады пасьля звальненьня зь інстытуту Каўрус быў бяз працы. 17.10.1974 з дапамогай намесьніка старшыні Савета міністраў БССР Ніны Сьняжковай, якая ўвогуле з пэўным разуменьнем ставілася да беларускага адраджэньня, яму ўдалося ўладкавацца на пасаду рэдактара выдавецтва «Народная асвета». Такія ж цяжкасьці сустракаў ён і ў далейшым, і толькі з 1981 г. пачынае працаваць на катэдры беларускага мовазнаўства ў Беларускім дзяржаўным пэдагагічным інстытуце, дзе, нарэшце, мог цалкам прысьвяціць сябе выкладчыцкай і навуковай дзейнасьці.

З 1982 па 2006 год дацэнт катэдры беларускага мовазнаўства Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту імя Максіма Танка.

Дасьледуе мову мастацкай літаратуры і сродкаў масавай інфармацыі, беларускую тэрміналёгію, культуру мовы, стылістыку і іншае. Аўтар некалькі кніжак і больш як 250 артыкулаў.

Творчасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • 1968 — «З крыніц народнай мовы»
  • 1980 — «Стылістыка беларускай мовы» (2-е выд. 1987, 3-е выд. 1992)
  • 1983 — «Культура слова»
  • 1986 — «Слова наша роднае»
  • 1989 — «Мова народа, мова пісьменніка»,
  • 1994 — «Дакумент па-беларуску», у суаўтарстве з М. Круталевічам
  • 2005 — «Стараславянская мова», навучальны дапаможнік для студэнтаў ВНУ
  • 2013 — Словаклад. Слоўнік адметнай лексікі

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • А.Клышка. Прадмова да артыкула А.Каўруса «Да свайго слова» // Полымя. 1995, № 5;
  • С.Антановіч. Быць ідэйна свядомымі. Заўвагі на палях стэнаграмы красавіцкага (1974 г.) пленума ЦК КП Беларусі // Літаратура і Мастацтва. 10.05.1991;
  • С.Міско. Міфы застаюцца толькі міфамі // Менская грамада. 1994, № 1 (6), ліпень;
  • В.Рабкевіч. Група пяцёх // Наша Ніва. 1995, № 3.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]