Абруч з П’етраасы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
{{{назва}}}, {{{год}}}
{{{месцазнаходжаньне}}}
Абруч з П’етраасы (малюнак Генры Трэнка, 1875).

Абруч з П’етраасы — залаты абруч ў выглядзе шыйнай грыўні, знойдзены ў кургане каля П’етраасы (цяпер П’етраасэле), жудзец Бузэў, паўднёвая Румынія (былая Валахія), у 1837 годзе. Яно было часткай вялікага залатога скарбу, датаванага 250—400 гадамі нашай эры. Сам абруч, як часьцей за ўсё лічыцца, мае рымска-міжземнаморскае паходжаньне, на ім ёсьць надпіс на гоцкай мове (рунічны альфабэт «старэйшы Футарк»).

Абруч з надпісам застаецца прадметам сур'ёзнай навуковай зацікаўленасьці, існуе шэраг тэорый наконт яго паходжаньня, прычыны і датаваньня. Надпіс, пашкоджаны неўзабаве пасьля знаходкі, не можа быць прачытаны з упэўненасьцю, таму робяцца розныя спробы яго рэканструкцыі і інтэрпрэтацыі. Дзякуючы сучасным тэхналёгіям зьявілася магчымасьць аднавіць пашкоджаную частку з дапамогай знойдзеных некалі згубленых фотаздымкам абручу ў яго першапачатковым стане. Абруч з надпісам можа дапамагчы зразумець больш дакладна дахрысьціянскую паганскую рэлігію готаў.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: П’етраасельскі скарб
Плякат з выявай скарбу з П’етраасы, часткай якога зьяўляецца абруч

Арыгінальны скарб, знойдзены ў вялікім кургане, вядомым як гара Істрыца каля П’етрааселе ў Румыніі, складаўся з 22 частак, сярод якіх былі мноства залатых пасудзін, талерак і кубкаў, а таксама ювэлірныя вырабы, у тым ліку два абручы з надпісамі. Калі скарб толькі выявілі, рэчы былі склеены ў адну незразумелую чорную масу, што прывяло да высноў, што скарб, да таго, як яго закапалі, мог быць пакрыты нейкім арганічным матэрыялам (напрыклад тканінай ці скурай)[1] Агульная вага знаходкі была каля 20 кг.

Дзесяць рэчаў, сярод якіх адзін абруч з надпісам, былі скрадзены неўзабаве пасьля знаходкі скарбу. А калі скрадзеныя рэчы знайшлі, было высьветлілася, што абруч быў разрэзана прынамсі на чатыры часткі ювэлірам з Бухарэсту, пры гэтым адзін з сымбаляў надпісу быў значна пашкоджаны. На шчасьце, да гэтага Лёнданскае Арундэльскае таварыства зрабіла падрабязныя малюнкі, гіпсавую копію і фотаздымак абруча, і страчаны сымбаль магчыма было аднавіць з адноснай пэўнасьцю[2].

Чаму схавалі скарб[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Як і ў большасьці знаходак гэтага тыпу, застаецца незразумелым, чаму рэчы былі зьмешчаны ў курган, адносна гэтага маюцца некалькі вэрсій. Тэйлар сьцьвярджае, што курган, у якім знаходзіліся гэтыя рэчы, верагодна, знаходзіліся на месцы паганскага храму, і на падставе аналізу знойдзенага надпісу, можна меркаваць, што яны былі часткай ватыўнага скарбу[3]. Праўда гэтая тэорыя ў значнай ступені ігнаруецца больш позьнімі дасьледаваньнямі. У прыватнасьці Лаенга (1997) адзначае, што ўсе астатнія рэчы ў скарбе мелі «пэўны рытуальны характар»[4]. Асаблівая ўвага зьвяртаецца на фіялу, упрыгожаную выявамі (хутчэй за ўсё нямецкіх) багоў[5].

Прыхільнікі тэорыі аб асабістым скарбе Атанарыха мяркуюць, што золата было закапана, каб схаваць яго ад гунаў, якія перамаглі гоцкае племя грэйтрунгаў на поўначы ад Чорнага мора і пачалі рухацца ў бок Дакіі каля 375 года[6]. Але застаецца незразумелым, чаму золата так і засталося закапаным, бо дамова Атанарыха з Феадосіям I (380) дазволіла яму і яго супляменьнікам знаходзіцца пад абаронай Рымскай дзяржавы да яго сьмерці ў 381 годзе. Іншыя дасьледчыкі меркавалі, што скарб належаў валадару остготаў. Русу (1984) ідэнтыфікаваў Гайну, гоцкага палкаводца рымскай арміі, які быў забіты гунамі каля 400 года, як уладальніка скарбу[7]. Хаця гэтая вэрсія можа патлумачыць, чаму скарб застаўся закапаным, яна не можа даць адказ на пытаньне, чаму такі прыкметны кальцападобны курган быў абраны ў якасьці месца, дзе быў схаваны такі вялікі і каштоўны скарб.

Датыроўка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Былі прапанаваны розныя вэрсіі пра час захаваньня скарбу, якія шмат у чым засноўваюцца на паходжаньні рэчаў, манеры пахаваньня і надпісе на абручу. Тэйлар гаворыць аб дыяпазоне ад 210 да 250 году[3]. У больш позьніх дасьледаваньнях навукоўцы называюць больш позьнія тэрміны: прыхільнікі тэорыі Атанарыха казалі пра пачатак 4-га стагодзьдзя, а дасьледчыкі Канстантынэску і Тамэску лічаць, што гэта пачатак 5 стагодзьдзя[8].

Рэканструкцыя надпісу[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рэканструкцыя рунічнага надпісу з абруча.

На залатым абручу маецца рунічны надпіс («старэйшы Футарк»), пры гэтым 7-ы сымбаль (верагодна ᛟ /o/) быў збольшага зьнішчаны, калі абруч парэзалі выкрадальнікі. Пашкоджаная руна выклікала шэраг навуковых дыскусій, падчас якіх яе прызнавалі як ᛃ /j/ (Reichert 1993, Nedoma 1993) ці, магчыма, ᛋ /s/ (Looijenga 1997)[9]. Калі прыняць да ўвагі здымак Арундэльскага таварыства, дык надпіс першапачаткова быў такі:

gutaniowi hailag
ᚷᚢᛏᚨᚾᛁᛟᚹᛁ ᚺᚨᛁᛚᚨᚷ

Сэнс надпісу[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ня гледзячы на адсутнасьць кансэнсусу адносна дакладнай расшыфроўкі надпісу, навукоўцы, згодныя з тым, што яго мова — нейкая форма готыкі, і што яна была зроблена ў рэлігійных мэтах. Тэйлар інтэрпрэтуе надпіс як відавочна паганскі па сваім характары і які сьведчыць аб існаваньні храму, для якога абруч быў Воціўным скарбам. Ён называў дату закладаньня скарбу (210—250) сыходзячы з таго факту, што пераход да хрысьціянства готаў ўздоўж Дунаю, як лічыцца, быў практычна завершаны на працягу некалькіх пакаленьняў пасьля таго, як яны перасяліліся сюды ў 238 годзе[10].

МакЛеад і Міес (2006) лічаць, што абруч мог уяўляць сабою «храмавы абруч» ці «сьвяты прысяжны абруч», існаваньне якіх у паганскія часы зафіксавана ў старажытнаскандынаўскай літаратуры і знаходзіць пацьверджаньне ў археалёгіі[11]. Акрамя таго, як яны мяркуюць, надпіс мог служыць доказам існаваньня пакланеньня "маці-багіням» сярод готаў, што паўтарае добра задакумэнтаванае пакланеньне «маці-багіням» у іншых рэгіёнах на нямецкім поўначы[12]. Маклеад і Міес таксама мяркуюць, што з'яўленьне абодвух агульнанямецкіх тэрмінаў, якія пазначаюць «сьвятасьць» (wīh і hailag), можа дапамагчы растлумачыць адрозьненьне паміж дзьвюма паняцьцямі на гоцкай мове. Яны мяркуюць, што абруч лічыўся сьвятым не толькі з-за яго сувязі з адным ці некалькімі божаствамі, але таксама і сам па сабе[13].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Schmauder (2002:84).
  2. ^ Фотаздымак Арундэльскага таварыства, існаваньне якога амаль стагодзьдзе заставалася невядомым навукоўцам, быў перавыданы Бэрнардам Місам у 2004 годзе
  3. ^ а б Taylor (1879:8).
  4. ^ Looijenga (1997:28). See also MacLeod and Mees (2006:174)
  5. ^ Constantinescu (2003:2).
  6. ^ Constantinescu (2003:3,14).
  7. ^ Rusu (1984:207-229); referenced in Cojocaru (1999:11).
  8. ^ Constantinescu (2003:3,14); Tomescu (1994:230-235).
  9. ^ Reichert (1993), Nedoma (1993); referenced in Düwel (2001:32).
  10. ^ Taylor (1879:7-8).
  11. ^ MacLeod and Mees (2006:173-174); Ullberg (2007)
  12. ^ MacLeod and Mees (2006:174)
  13. ^ MacLeod and Mees (2006:174).

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]