Нунавут

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Нунавут
Nunavut
Coat of arms of Nunavut (incomplete).svg
Flag of Nunavut.svg

Сьцяг
Агульныя зьвесткі
Краіна Канада
Статус Тэрыторыя
Адміністрацыйны цэнтар Ікалуіт
Найбольшы горад Ікалуіт
Дата ўтварэньня 1 красавіка 1999
Прэм’ер-міністар Эва Арыак
Камісар Нэлі Кусугак
Афіцыйныя мовы інуктытут, інуінактун, англійская, француская
Насельніцтва (2010) 33 220 чел
Шчыльнасьць 0,02 чал./км²
Плошча 2 093 190 км²
Месцазнаходжаньне Нунавуту
Nunavut in Canada.svg
Нунавут на мапе
Мапа Нунавуту
Нунавут, мапа
Мэдыя-зьвесткі
Часавы пас UTC−6
Летні час UTC−5
Скарачэньне NU
Код ISO 3166-2 CA-NU
Паштовыя індэксы NU
[gov.nu.ca Афіцыйны сайт]
Commons-logo.svg   Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы

Нунаву́т — самая буйная і новая тэрыторыя ў складзе Канады. Нунавут быў утвораны 1 красавіка 1999 году ў выніку аддзяленьня ад Паўночна-Заходніх тэрыторый, хоць існуючыя мяжы былі ўсталяваныя яшчэ ў 1993 г. Асноўнымі дакумэнтамі зьяўляюцца «Акт аб Нунавуце» і «Пагадненьне аб падзеле зямлі ў Нунавуце».

Нунавут — самая буйная і найменш населеная з правінцый і тэрыторыяў Канады. Пры колькасьці насельніцтва тэрыторыі — 29,474 чалавек, яе плошча супастаўная з усёй Заходняй Эўропай. Сталіца Нунавута — Ікалуіт (былы Фробішэр-Бі) на Бафінавай Зямлі.

Асноўная мова тэрыторыі — эскімоская мова інуктытут, уключаючы яго заходні дыялект інуінактун. Іншыя афіцыйныя мовы — ангельская і француская.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мясцовыя жыхары[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэрыторыя Нунавута была заселена людзьмі яшчэ 5000 гадоў таму. Прадстаўнікі культуры Дарсэт прыйшлі па Берынгавым пярэсмыку на Аляску з Сыбіры, затым засялілі велізарныя тэрыторыі на захадзе аж да Грэнляндыі і Лябрадора .Яны былі адзінымі прадстаўнікамі чалавецтва ў рэгіёне на працягу чатырох тысячаў гадоў.

Каля тысячы гадоў таму ў арктычнай Канадзе пасяліліся людзі культуры Туле, якія зьяўляюцца папярэднікамі сучасных інуітаў (ці эскімосаў). Культуры Дарсэт і Туле існавалі разам з IX по XIII ст. паздней Туле выціснулі прадстаўнікоў культуры Дарсэт. Людзі культуры Туле лічылі кітоў асноўнай крыніцай пражытку і рэсурсаў. Разам з сабой яны прынесьлі каяк, гарпуны, уміакі і добра прыстасаваных для суровага клімату сабак.

Інуіты гандлявалі з вікінгамі, якія заплывалі сюды ў пошуках рыбы пачынаючы з другой паловы X стагодзя, атрымліваючы ад іх мэталічныя прадметы. Большасьць гісторыкаў лічыць, што назва Маркланд («Лясная краіна»), якое можна сустрэць у нарвэскай саге «Сага аб Эрыку Рыжым», і ёсьць выспа Бафінава Зямля. У пачатку XVI ст., у пэрыяд чарговага пахаладаньня, інуіты пакінулі арктычныя шыраты і кітовы промысел. Яны перайшлі на паляваньне на карыбу і марскіх каткоў — менавіта такімі іх убачылі эўрапейскія першапраходцы.

Першапраходцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гісторыя дасьледаваньня Нунавута цесна зьвязана з пошукам Паўночна-Заходняга праходу. У 1576 г. Марцін Фробішэр палічыў, што знайшоў залатую руду ў бухце Фробішэр, якую ў той час палічылі пачаткам праходу, на высьпе Зямлі Бафіна. Потым стала зразумела, што руда нічога не каштавала. Менавіта Марцін Фробішэр запісаў у сваім дзёньніку аб першым кантакце з эскімосамі. Кантакт быў варожым, Фробішэр узяў у палон чатырох эскімосаў, якіх прывёз у Ангельшчыну, дзе яны неўзабаве загінулі.

Іншыя дасьледчыкі, якія шукалі няўлоўны Паўночна-Заходні праход, зьявіліся тут у XVII ст. У 1610—1615 г. імі былі Генры Хадсан, Уільям Бафін і Роберт Байлот. У 1670 г. Вялікабрытанія заявіла свае правы на Зямлю Руперта, якая ўключала ў сябе ўвесь басэйн Гудзонова заліва, у тым ліку мацерыковую частку Нунавута. Пазьней і Паўночна-Заходняя тэрыторыя, названая так па свайму адносінах да Зямлі Руперта, была аб’яўлена брытанскай. Землямі кіравала Кампанія Гудзонова Заліва.

Пасьля гэтага кантакты інуітаў з эўрапейцамі значна павялічыліся. Разьвіваўся кітабойны промысел, для чаго ў рэгіён завезьлі зброю, розныя мэталічныя прадметы. Акрамя таго, эўрапейцы прынесьлі з сабой музычныя інструмэнты, алькагольныя напоі, тытунь і хваробы. З часам кітовы промысел быў выцесьнены продажам меха. Эўрапейцы нішчылі цэлыя статкі жывёл, ад якіх залежала штодзённае жыцьцё інуітаў. Інуіты таксама палявалі на карыбу, цюленяў ды іншых жывёл і абменьвалі меха і скуры на эўрапейскія тавары.

У складзе Паўночна-Заходніх тэрыторый[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1870 годзе кампанія Гудзонова заліва перадала свае землі толькі-што створанаму дамініёну Канада. Валоданьня кампаніі ўключалі зямлю Руперта і Паўночна-заходнюю тэрыторыю. Аднак паўночныя выспы Нунавута не належалі напрамую кампаніі, больш таго, часта іх дасьледчыкамі і першаадкрывальнікамі былі скандынавы ці амэрыканцы. У ліпені 1880 году брытанскі ўрад перадаў Канадзе сваі арктычныя валоданьня з наступнай фармулёўкай: «усе выспы, якія ляжаць каля такіх тэрыторый» (па-ангельску. all Islands adjacent to any such Territories), уключаючы яшчэ не адкрытыя выспы, таксама выспы, адкрытыя замежнікамі.

З 1880 па 1910 г. розныя палярныя дасьледчыкі відавочна або неяўна спрабавалі распаўсюдзіць на адкрытыя выспы сувэрэнітэт сваіх дзяржаваў, у асноўным ЗША і Нарвэгія. Урад Канады стварыў арктычныя патрулі, якія працавалі з 1897 году. У 1909 годзе Жозэф-Эльзеар Бэрнье усталяваў плякат на выспе Мелвіл, які сьцьвярджаў, што ўвесь арктычнае архіпэляг ад мацерыка да Паўночнага полюса зьяўляецца тэрыторыяй Канады. У 1930 годзе Нарвэгія адмовілася ад сваіх прэтэнзій на выспы ў канадзкім арктычным архіпэлагу, адкрытыя Ота Сьвярдрупам. У 1930-х гадах афіцыйна замацаваўся падзел Арктыкі на сэктары. Канада падпісала адпаведнае дапаўненьне да акту аб Паўночна-заходніх тэрыторыях ў 1925 годзе.

Арктычнае перасяленьне

Распачатая пасьля Другой сусьветнай вайны халодная вайна адыграла вялікую ролю ў засяленьні і вывучэньні тэрыторыі. 12 лютага 1946 урад ЗША зацьвердзіў плян будаўніцтва арктычных мэтэастанцыяй, які 28 студзень 1947 г. быў фармальна падтрыманы ўрадам Канады. Чатыры зь пяці станцый, пабудаваных у 1947—1950 гадах на выспах Прынс-Патрык , Корнуаліс і Элсьмір, разьмешчаны ў Нунавуце: Алярт, Эрыка, Ісачсян і Рэзольют . Акрамя збору мэтэаралягічных дадзеных і маніторынгу навакольнага асяродзьдзя станцыі былі пацьвярджэньнем арктычнага сувэрэнітэту Канады.

Актыўная дзейнасьць прывяла да чарговых зьменаў у традыцыйным ладзе жыцьця інуітаў. У 1930-х гадах актыўны продаж меха, якой займаліся карэнныя жыхары, спынілася, таксама населеныя пункты, мэтэастанцыі і ваенныя гарадкі прыцягвалі інуітаў заработнай платай і аказаньнем паслуг. У той жа час урад пачаў падтрымліваць перасяленьне ў населеныя пункты. [15] Гэта таксама спрыяла на рэлігійныя зьмены. Каталіцкія і пратэстанцкія місіянэры зьвярнулі большасьць інуітаў ў хрысьціянскую веру .

Акрамя таго, занепакоены стратэгічным становішчам «невядомай» тэрыторыі, фэдэральны ўрад гвалтоўна перасяліў інуітаў з раёну Нунавік ў паўночным Квебеку ў Рэзольют і Грайс-Фіёрд, якія знаходзяцца за палярным кругам. У незнаёмых і варожых умовах яны галадалі, але іх прымусілі застацца. Праз сорак гадоў Каралеўская камісія па справах індзейцаў выпусьціла даклад пад назвай The High Arctic Relocation: A Report on the 1953-55 Relocation, у якім назвала перасяленьне «адным з самых абуральных выпадкаў парушэньня правоў чалавека за ўсю гісторыю Канады» (па-ангельску. one of the worst human rights violations in the history of Canada). У 1996 годзе ўрад выплаціла 10000000 канадзкіх долараў кампэнсацыі пацярпелым і іх нашчадкам, аднак афіцыйныя выбачэньні былі прынесеныя міністрам па справах індзейцаў і поўначы Канады Джонам Данканом толькі ў жніўні 2010 году.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Нунавутсховішча мультымэдыйных матэрыялаў