Калечыцы (шляхецкі род)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Герб «Котвіч»

Кале́чыцы (польск. Kaleczyc, рас. Калечиц, старабел. Калечыч), Калечыцы-Каліцкія, Калячыцкія — беларускі шляхецкі род, вядомы з XVI стагодзьдзя ў Наваградзкім і Менскім ваяводзтвах ВКЛ. Асноўная частка роду з канца XVI ст. жыла на землях Койданаўскага графства ў Менскім павеце.

Даводзілі свае шляхецкае паходжаньне ў Менскім ніжнім земскім судзе да 1817 г. (прадстаўлялі тры дакумэнты), матэрыялаў суду не захавалася. 2 красавіка 1859 году адна галіна роду была далучана да роду Каліцкіх гербу Котвіч Віленскай губэрні, зацьверджаных у дваранстве ўказам паводле Герольдыі 30.04.1837 за №4201 і была ўнесена ў I частку РК Ковенскае губэрні. Зацьверджана Ўказам Сэнату №5426 14.06.1860 г.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Род, імаверна, паходзіць ад Калечычаў, якія трымалі землі ў сяле Калечычы Берасцейскага павета і прадалі за дазволам караля польскага і вялікага князя літоўскага Аляксандра Ягелончыка ў канцы XV стагоддзя жэрэбій Хадасоўскі вознаму гаспадарскаму Рачко. Першы дакументальны продак Якуб Андрэевіч Калечыц (Каліціч) Хадасовіч, баярын і ураднік маёнтка Вераскава ў Наваградзкім павеце, у лістападзе 1541-1556 гг. атрымаў права на грунты ў Калечыцах за заслугі на вольнасці земскай ад Настассі Вацлаваўны з Неміровічаў Мікалаевай Глябовічавай. 25.11.1557 г. у запісным лісце ад Настассі Глябовічавай сваёй дачцэ на маёнтак Вераскава, унесеным у актавыя кнігі Наваградзкага гаспадарскага замкавага суда, адзначана, што Якуб з Хадасовічаў Каліціч, ураднік Вераскоўскі, вызвалены ад іншых баярскіх павіннасцей асаблівым лістом і павінен служыць "тым жа звычаем, як і шляхта". Права на землі ў Калечыцах Якубу Андрэевічу Калечыцу было актыкавана рэвізорамі князёў Радзівілаў Білевічам 20.12.1642 г. і Сыцька 20.08.1680 г. Перад 1535 г. маёнтак Вераскава, у якім жылі путныя слугі Хадасовічы, належаў Юр'ю Юр'евічу Неміровічу, маршалку гаспадарскаму. У 1567 г. Вераскава належала ўнучцы Вацлава Неміровіча Рэгіне Насілоўскай, жонцы Юрыя Дэшпат-Зяновіча, кашталяна полацкага, а пасля перайшло да сына Зофіі з Неміровічаў полацкага ваяводы Станіслава Давойны. У 1570-я гады Вераскава ў складзе Дзяляціцкай воласці і маёнтка Ўселюб перайшло да ваяводы Віленскага Мікалая Радзівіла Рудога "разам з баярамі-шляхтай і іх маёнткамі", якія належалі да двара Дзяляціч, што было актыкавана ў Берасцейскім земскім судзе.

12.06.1649 г. Ярашу, Якубу і Сцяпану Калечыцам нададзена права рэвізораў кн. Багуслава Радзівіла Яна Сасноўскага, стольніка Віленскага і палкоўніка войскаў ВКЛ, Самуэля Галяёўскага, камісара Слуцкага і Самуэля Лязьніцкага, падстарасты і рэвізора Слуцкага на "прыкупны" грунт у Бернічаве ад фальварку Вераскоўскага ў поў-каня зямянскага. З сярэдзіны XVII ст. частка прадстаўнікоў роду ў Наваградзкім павеце менаваліся Беняшэвічамі.

З канца XVI ст. прадстаўнікі роду ў Койданаўскім маёнтку кн. Радзівілаў у Менскім павеце. У інвэнтары графства 1588-89 г сустракаюцца Раман і Іахім Калечычы на дзьвюх валоках сяла Макаўчыцы на павіннасьці служак лістоўных. За карыстаньне зямлёй былі абавязаны конна езьдзіць зь лістамі па патрэбах князя. У 1620 г. Раман Калечыч зьяўляўся койданаўскім машталерам, або старэйшым стаенным, аб’ездчыкам і страмяным двара Крыштафа Радзівіла, гетмана польнага Літоўскага. У канцы XVI—XVII ст. Калечыцы трымалі грунты ў Макаўчыцах і навакольных засьценках, у тым ліку купіну ад Гая і ад Чарнікоўшчыны, у Цішкавым Бродзе, на Верташках у Сцюдзенца і над Машніцай, ля навасельскіх грунтаў паноў Ждановічаў. 30.04.1638 г. Ян Ждановіч перадаў застаўное права на грунты ў маёнтку Навасёлкі Цімафею Калечыцу. Маёнткам Навасёлкі зь сялянамі валодалі некалькі шляхецкіх сям’яў на земскім праве, паводле якога дзедзічныя і застаўныя трымальнікі зямлі несьлі конную земскую, ці шляхецкую службу. У XVII ст. Калечыцы аселі ў засьценку Вуглы, ці Пяткевічы, які дагэтуль уваходзіў у склад зямель маёнтка Навасёлкі і быў у валоданьні Багуфалаў (лес і поле Вуглы). Прадстаўнікі старай галіны жылі ў XVII ст. у Наваградзкім павеце ў сёлах Калечыцы і Галковічы Дзяляціцкай воласьці на паконьшчыне, або зямянскім чыншу. Трымалі засьцянковыя землі ва ўрочышчы Падальшышча, на Машукоўцы, Юрэвічах, пад Чэрцежай і на Маковішчах.

У XVIII ст. род жыў у мястэчку Койданаве, вёсках і засьценках Макаўчыцы, Загарадзьзе, Абрамаўшчына, Леднікі, Цяўлава, Воўка, Уса, Пяткевічы, Дабрынёва, Плевакі, Лісі Вугал і інш. Трымалі зямлю на баярскай павіннасьці, чыншу і цяглыя надзелы. На зямянскай (леннай) павіннасьці з абавязкам удзелу ў паспалітым рушэнні трымалі зямлю Яцкоўшчына, або Яцукоўшчына, ці Янчыкоўшчына каля засьценку Машчонае. Зь Янчыкоўшчыны зьехалі да канца XVIII ст., пакінуўшы землі кроўным Паўлоўскім. Разам з сваякамі Паўлоўскімі і Гарадзецкімі ў XVIII ст. трымалі ў арэндзе землі фальварка Уса Койданаўскага графства, якія лічылі галоўным сваім уладаньнем і пісаліся ў мэтрычных кнігах Койданаўскага касьцёлу «з Усы».

У лютым 1787 г. пад актам лаўдуму Менскага ваяводзтва падпісаўся Якуб Калячыцкі зь Пяткевіч. На грамнічных сойміках 1787 г. вырашаліся пытаньні выбараў дэпутатаў, судзьдзяў Галоўнага Трыбунала, пацьверджаньня прывілеяў на ўрады абывацелям Менскага ваяводзтва, а таксама быў абраны на пасаду старосты менскага Міхал Геранім Бжастоўскі. 

У лютым 1789 г. на грамнічным сойміку Пётар і Станіслаў Калечыцы зь Пяткевіч у ліку «абывацеляў рыцарства і шляхты ваяводства Менскага» падпісалі акт Suffragia Votorum аб абраньні на пасаду менскага земскага судзьдзі пана Ігнація Дашкевіча, які быў унесены ў актавыя кнігі Менскага земскага суда 11.02.1789 г. харужым менскім і віцэ-маршалкам Галоўнага Трыбунала ВКЛ Стэфанам зь Яксаў Быкоўскім.

У XIX—XX стагодзьдзях значная частка роду ўваходзіла ў падатковыя станы і жыла ў койданаўскай і станькаўскай валасьцях Менскага павету. Асобныя галіны жылі ў Менску, Пецярбургу, Маскве, дзе іх прадстаўнікі ўвайшлі ў склад чыноўніцтва і дробных служачых.

У 18 - пач. 20 ст. прадстаўнікі роду бралі шлюб з шляхтай з наступных родаў: з Герждаў Герждовіч, Філіповіч, Ждановіч, Ёдка, Бялыніцкі-Біруля, Дашкевіч, Шаціла, Вароніч, Некраш, Шабуня, Камароўскі, Юрэвіч, Урублеўскі, Пірагоўскі, Беняш-Крывец, Марціноўскі, Луцэвіч, Якубоўскі, Шпілеўскі, Дзядзюля, Каржанеўскі, Бакіноўскі, Паўлоўскі, Загароўскі, Паўлюць і інш.

Веравызнаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У канцы XVI - пач. XVII ст. род быў, імаверна, кальвінскага веравызнаньня (прыхаджане кальвінскіх збораў у Дзяляцічах, Уселюбе і Койданаве). Так, у распараджэньні Крыштофа Радзівіла ў пачатку ХVII ст. зьмяшчаецца патрабаваньне да зямян, мяшчан і падданых, каб наведвалі ўселюбскі кальвінскі збор.

Ад 1-й паловы XVIII ст. прадстаўнікі койданаўскай галіны хадзілі ў койданаўскаю ўніяцкую царкву, койданаўскі рыма-каталіцкі касьцёл і станькаўскую ўніяцкую царкву; навагародзкай галіны — прыхаджане ўселюбскага касьцёла.

Уладаньні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Калечыцы, Калецічы, Калітычы, Калічычы. Сяло маёнтка Вераскава, нададзена баярыну і ўрадніку Вераскоўскаму Якубу Андрэевічу Каліцічу Хадасовічу ад Настассі з Неміровічаў Мікалаевай Глябовічавай у лістападзе 1541-1556 гг. (Дакумент пашкоджаны, без даты). У XVII ст. зямянскае сяло ў Дзяляціцкай воласці Наваградскага павета. У XVIII ст. зямянскі засценак. Калечыцы валодалі зямлёй на ленным праве (зямянскай службе).

Галковічы. Сяло ў Дзяляціцкай воласці. У XVII ст. Калечыцы валодалі зямлёй у Галковічах на зямянскай службе.

Падальшышча. Урочышча ў Дзяляціцкай воласці. Калечыцы трымалі землі ў XVII-XVIII стагодзьдзях.

Навасёлкі. Маётнасць у Менскім павеце. 30.04.1638 г. Калечыцы атрымалі застаўнае права на валоданне мясцовымі землямі ад Ждановічаў.

Яцукоўшчына, Янчыкоўшчына, Гай Усскі. Зямля, пасля засценак паміж Заберажжам і Машчоным у Койданаўскім графстве. У XVIII ст. Калечыцы трымалі на ленным праве.

Пяткевічы (Вуглы). Засьценак у маёнтку Вязынь Койданаўскага графства ў Менскім павеце. Да пачатку XVII стагоддзя лес і поле Вуглы ў складзе земскага маёнтку Навасёлкі Багуфалаў. У XVII ст. аселі Калечыцы і разам з Варонічамі і Міхалоўскімі заснавалі засьценак.

Карэмдзянка. Урочышча над ракой Уса. Землі трымалі ў XVII ст. Калечыцы, койданаўскі падстароста Рыгор Сухадолец (Сухадольскі), койданаўскі войт Ян Пуцята, Плявакі, Лапкоўскія, Навіцкія.

Уса. Фальварак у Койданаўскім графстве Менскага павету. У XVIII ст. Калечыцы разам з сваякамі трымалі землі ў арэндзе.

Жыжма. Фальварак у Лідзкім павеце. У 1831 г. перададзены Калечыцам паводле эксдывізіі Аранскіх.

Ганута. Фальварак у Ігуменскім павеце ў складзе маёнтку Багушэвічы. Перададзены Калечыцам у 1862 г. у закладнае валоданьне ад Баляслава Свентаржэцкага. Перайшоў да сваякоў Янушкевічаў.

Станькава. Фальварк з 13 дзесяцінамі зямлі пры маёнтку Станькава гр. Чапскіх. У 1889 г. у валоданьні Леапольда Калечыца, рахмістра маёнтка Станькава.

Генэтычныя дасьледваньні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Згодна з вынікамі дасьледваньня ДНК, праведзенага кампаніяй Family Tree DNA (ЗША), нашчадкі галін роду з засьценкаў Пяткевічы і Дабрынёва маюць вынік — I2a P37.2 М 423-DinS, PH908+, тыповы для харват і сэрбаў. Выяўлена генэтычная роднасьць у часы раньняга і клясычнага сярэднявечча з наступнымі родамі дзяржаваў Балканскага паўвострава: Рукавіна-Ўладміравіч, Накіч, Зорыч, Дарабаш, Франіч, Крыжыч. Сярод польскіх родаў найбліжэйшымі генэтычнымі родзічамі зьяўляюцца Чапліцкія і Відаўскія.

Вядомыя прадстаўнікі роду[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

. Якуб Андрэевіч Калечыц (Каліціч) Хадасовіч, нар. каля 1510 г., баярын і ўраднік (намеснік) маёнтка Вераскава. Атрымаў сяло Калечыцы на земскай службе ад Настассі з Неміровічаў Глябовічавай.

. Раман Калечыц (каля 1570 - да 1648), баярын і машталер Койданаўскага замка гетмана польнага літоўскага князя Крыштафа Радзівіла.

  • Павал Калечыц (1893—1921), дзеяч антыбальшавіцкага руху, кіраўнік Койданаўскай самастойнай рэспублікі.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў Ф. 1343-воп. 23-Справа 518- Справа аб дваранскім паходжаньні роду Калечыцаў-Каліцкіх.
  • НГАБ Ф.319 Воп.2-Справа 1198 — Справа аб дваранскім паходжанні роду Ждановічаў.
  • НГАБ КМФ5-1 Калекцыя мікрафільмаў
  • НГАБ Ф.937 Воп. 4
  • НГАБ Ф.299-Воп.2-Справа 327 «Справа аб прашэньні вольных хлебаробаў маёнтка Станькава не пераводзіць у сялянскі аклад, а пакінуць у папярэднім становішчы, 1817 г.»
  • Y-DNA Haplogroup I2a Project
  • НГАБ Ф. 1769 Воп.1 Справа 20 «Актавая кніга менскага земскага суда 1789 г.»
  • Аддзел рукапісаў бібліятэкі Акадэміі навук Літвы Фонд 40 Справа 200

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]