Два д’яўлы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Два д'яўлы
Жанр: паэма
Аўтар: Канстанцін Вераніцын
Мова арыгіналу: беларуская
Год напісаньня: 1860
Публікацыя: 6 чэрвеня 1986

«Два д'яблы» — сатырычная паэма Канстанціна Вераніцына, напісаная ў 1860 годзе і ўпершыню апублікаваная 6 чэрвеня 1986. Зьмест паэмы востра асуджае распаўсюджаную сацыяльную праблему п'янства.

Беларуская літаратура 19 ст.[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Беларуская літаратура 19 ст., асабліва першай паловы, у значнай ступені знаходзілася пад уплывам ідэй Асветніцтва. Асноўную сваю задачу беларускія асветнікі бачылі ў тым, каб садзейнічаць маральнаму і духоўнаму развіццю народа, у першую чаргу праз яго асвету, спрыяць абуджэнню пачуцця самапавагі і пашаны да роднай зямлі. Найвялікшым сацыяльным злом, параджэннем прыгонніцкай сістэмы, асветнікі лічылі п’янства. Напрыклад, Ян Чачот ва ўступе да трэцяга тома “Сялянскіх песень” піша: “Баліць сэрца, бачачы нешматлікі і самы працавіты клас грамадства, даведзены да такой вялікай бяды, да якой больш за ўсё прычынілася п’янства” [Цыт. па: Баршчэўскі 1998, 412]. Адным з галоўных асветніцкіх тэзісаў, звернутых у першую чаргу да сялянскага асяроддзя, зьяўляецца агітацыя супраць п’янства. Асуджэнне гэтай заганнай з’явы гучыць у творчасці такіх беларускіх пісьменнікаў XIX ст. як Я. Чачот, Я. Баршчэўскі, В. Дунін-Марцінкевіч, Я. Аношка і інш.

Перадгісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паэма «Два д'яўлы» зьяўляецца аўтарскай інтэрпрэтацыяй рэальных падзеяў на беларуска-летувіскіх губэрнях 50-х гг. XIX ст. У тагачаснай Расейскай імпэрыі існавала дзяржаўная манаполія на продаж гарэлкі. Твор пабудаваны як дыялог, ці дакладней абмен вопытам двух служкаў Сатаны, якія адпраўлены сваім гаспадаром у Віцебск і Гродна, каб “душы п’яніц самушчаць” – спойваць народ. Ва ўяўленнях народа ў постаці д’ябала заўсёды ўвасаблялася найвялікшае ліха, вераломнасць, грэшны пачатак. У паэме пры дапамозе вобразаў д’яблаў аўтар імкнецца ўзмацніць ступень заганнасці, небяспечнасці п’янства, паказвае гэтую з’яву не толькі як сацыяльнае зло, але наогул як вялікі грэх. Паводле народнай маралі, той, хто аддаў сваю душу гарэлцы – аддаў душу д’яблу. Нягледзячы на тое, што звычайна асноўнай ідэяй вобраза д’ябла ў літаратуры з’яўляецца запалохванне і сцвярджэнне зла і небяспекі, аўтар “Двух д’яблаў” імкнецца надаць апісанням вобразаў нячысцікаў сатырычнае гучанне, паказвае іх убоства, малюе служкаў сатаны са знішчальнай іроніяй:

Сам мізэрны, рожкі круты,

Быц хранцузік-небарак.

Козлі ножкі не абуты,

Капялюш на ім і храк…

Змардаваўшысь, пад ялінкі

Троха спыхацца прысеў,

Пусціў з морды гужам слінкі,

І, як цюцька, засапеў.

[Вераніцын 2000, 355].

Спойванне народа прыносіла каласальныя прыбыткі як дзяржаве, так і дробным гандлярам-арандарам корчмаў і шынкоў. «Рандары» стараліся рознымі спосабамі схіліць людзей да п'янства, памяншаючы цану напояў, абавязваючы купляць толькі ў сваіх крамах, даючы алькаголь у крэдыт і г. д. Такая практыка выклікала моцны пратэст інтэлегенцыі і сялянаў, што вылілася ў т. зв. «руху цьвярозасьці», які пагражаў казьне вялікімі стратамі і быў варожа сустрэты тагачаснымі ўладамі.

Аўтар “Двух д’яблаў” праўдзіва паказвае гаротнае жыццё народа, пераканаўча выяўляе прычыны п’янства. Голад, нястача і танная гарэлка вядуць мужыка ў шынок, дзе ён можа заліць сваё гора, забыць у алкагольным ачмурэнні пра свае штодзённыя праблемы, прыніжэнне, бяспраўнае становішча. Такім чынам, зусім не д’яблы спойваюць і губяць народ, а ўрад і з яго дапамогай спрытныя гандляры:

Гол народ наш, як свірэлка,

Падвяло яму жывот,

Зато дзёшава гарэлка

І выходзіць іншы шчот

[Вераніцын 2000, 359].

У гэтым кантэксце «Два д'яўлы» з'яўляюцца выдатнай сатырай на віцебскіх адкупшчыкаў, якія акурат у гэты момант панізілі цану на гарэлку, каб любымі спосабамі прывабіць народ да шынка. Віцебску супрацьпастаўляецца Горадня, дзе рух цьвярозасьці быў больш пасьпяховым.

Сюжэт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзеяньне паэмы адбываецца ва ўсходніх і заходніх кропках Беларусі. Каб спакусіць добрых людзей піць алкаголь і тым самым губіць чалавечыя душы, сатана паслаў аднаго чорта ў Віцебск і другога ў Горадню, якія празь некаторы час сустракаюцца. Гарадзенскі чорт прыходзіць засмучаны і прыгнечаны цьвёрдасьцю і непахіснасьцю гародзенцаў у сваім рашэньні пачаць новае, цьвярозае жыцьцё. Ён ня выканаў сваёй сатанінскай задачы, да таго ж яго там, у Горадні, моцна пабілі. Віцебскі чорт, наадварот, сьвяткуе перамогу — яму ўдалося дамагчыся свайго: віцябчане неадступна спойваюцца.

Паэма сканчаецца тым, што віцебскі чорт зьлітаваўся над сваім няўдалым гарадзенскім калегай і ўзяў яго сабе ў памочнікі. Абодва нячысьцікі пасьля абмену інфармацыяй і прынятага рашэньня схаваліся ў канцы паэмы пад вядомым у тагачасным Віцебску сваёй кепскай славай Задунаўскім мосьце.

Агітацыйна-асветніцкія тэндэнцыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паэма “Два д’яблы” з’яўляецца водгукам на рэальныя грамадскія падзеі на Беларусі ў другой палове XIX ст. Напярэдадні адмены прыгону для дзяржавы вельмі важна было зменшыць магчымасць сялянскіх выступленняў супраць урада, патрэбна была пасіўная, бяздзейная народная маса, якая згадзілася б на ўсе ўмовы ўрада і памешчыкаў. Часткова гэтага можна было дасягнуць шляхам спойвання народа, а ў выніку – яго поўнага разарэння.

Паэма “Два д’яблы” носіць ярка выражаны асветніцка-павучальны характар. Аўтар сцвярджае аб заганнасці і згубнасці п’янства. А гарадзенскія мужыкі, якія назаўсёды адракліся піць гарэлку, з’яўляюцца станоўчым прыкладам і ўзорам для астатніх. Дарэчы, матыў адмаўлення ад гарэлкі з’яўляецца адлюстраваннем сапраўдных падзей, што адбываліся на Беларусі ў 60-я гг. XIX ст. У гэты час у некаторых беларускіх губернях назіралася вострае процідзеянне п’янству. Сяляне выступалі супраць сістэмы вінных водкупаў, якая заключалася ў тым, што гандляры за вялікія грошы атрымлівалі ад дзяржавы права манапольнага продажу гарэлкі, спойвалі насельніцтва і атрымлівалі вялікія барышы. Як сцвярджае гісторык Хаім Бейлькін, “сяляне на сельскіх сходах прымалі рашэнні аб адмаўленні набываць гарэлку, замацоўваючы іх клятвамі, якія прадугледжвалі жорсткія пакаранні для адступнікаў. У некаторых месцах адкупшчыкі пайшлі на зніжэнне кошту і нават танную раздачу гарэлкі. Але сяляне трымаліся дружна і сталі ствараць “таварыствы цвярозасці” [Бейлькин 1995, 2]. Найбольш распаўсюджаным, як сведчаць гісторыкі, рух цвярозасці быў у Гродненскай губерні.

У адносінах да мужыка аўтар паэмы займае даволі прыхільную пазіцыю. Ён лічыць, што першапачаткова мужык зусім нядрэнны – працавіты, богабаязны. Да згубы яго прыводзіць спажыванне гарэлкі, тады мужык пачынае слухацца нячыстай сілы:

Мужык чысты – богу верыць,

Яго лепей не чапай.

Во як стане чаркі мераць,

Тады смела падступай

[Вераніцын 2000, 359].

Брыдкім і нікчэмным чалавека робіць гарэлка. Вельмі пераканаўча аб гэтым сведчыць аўтарскае апісанне працэсу п’янства, у якім гучыць адценне пагарды, гідлівасці. П’яных мужыкоў аўтар малюе пры дапамозе такіх выразаў як сцябаў гарэлку; насцёбаўшысь; па паўгарца іншы жраў; п’яных, быццам бы як дроў і г. д.

Паэма К. Вераніцына “Два д’яблы” з’яўляецца адным з самых яскравых твораў, прысвечаных выкрыццю надзвычай вострай і небяспечнай сацыяльнай хваробы – п’янства. У ёй пісьменнік выяўляе сапраўдны асветніцкі клопат пра лёс народа. У паказе п’яных мужыкоў і д’яблаў-недарэкаў К. Вераніцын праяўляе бясспрэчны сатырычны талент. Акрамя таго, паэма з’яўляецца злабадзённым водгукам на тагачасныя грамадскія падзеі і скіравана супраць ганебнай імперскай палітыкі спойвання народа. На нашу думку, паэма “Два д’яблы” вельмі арганічна ўпісваецца ў кантэкст беларускай літаратуры XIX стагоддзя.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пач. XX ст.: Падруч. для філ. фак. пед ВНУ / Т.Э. Багдановіч, У.В. Гніламёдаў, Л.С. Голубеваі інш; Пад агул. рэд. М.А. Лазарука, А.А. Семяновіча. — 2-е выд., дапрац. — Мн.: Выш. шк., 1998.
  • Вераніцын Канстанцін. Тарас на Парнасе. Паэмы / Уклад. з тэкст. падрыхт. і камент. Юрыя Пацюпы, прадм. Язэпа Янушкевіча. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2009.
  • Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура : другая палова XVIII--XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007.
  • Баршчэўскі А. Беларускі край і беларускі характар у публікацыях Яна Чачота // Адам Міцкевіч і нацыянальныя культуры: Матэрыялы Міжнар. навук. канф. (Мінск, 7–11 верасня 1998 г.). Мн.: Беларускі кнігазбор”, 1998.
  • Бейлькин Х. Ю. Реформа 1861 г. в Беларуси и её особенности. Гомель, 1995.
  • Вераніцын К. Два Д’яблы // Літаратура Беларусі: Першая палова XIX стагоддзя: Хрэстаматыя / Уклад., аўт. прадм., біягр. даведак і камент. К.А. Цвірка. Мн.: Беларуская навука, 2000.