Эма Дмахоўская

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі

Эма Дмахоўская (польск. Emma Dmochowska, у дзявоцтве Яле́нская; 29 лютага 1864, вёска Камаровічы, Мазырскі павет, Менская губэрня, Расейская імпэрыя — 24 студзеня 1919, Вільня) — польская і беларуская пісьменьніца, фальклярыстка, этнографка, асьветніца[1].

Эма Дмахоўская
Emma z Jeleńskich Dmochowska
A Strauss - Emma Jeleńska (ca 1880).jpg
Асабістыя зьвесткі
Імя пры нараджэньні Emma Jeleńska
Псэўданімы Elian
Нарадзілася 29 лютага 1864
вёска Камаровічы, Мазырскі павет, Менская губэрня, Расейская імпэрыя
Памерла 24 студзеня 1919
Вільня
Пахаваная Росы, Вільня
Бацькі Зыгмунт-Гектар Яленскі[d]
Амелія з Аскеркаў[d]
Літаратурная дзейнасьць
Род дзейнасьці Пісьменьніца, этнографка, фальклярыстка
Гады творчасьці 1897-1919
Жанр Аповесьць, нарыс, п'еса, навэля
Мова Польская
Дэбют 1897
Значныя творы Panienka (1899), Bociany (1908), Jak odłamana gałąź (1914)

Жыцьцяпіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Належала да каталіцкага шляхецкага роду Яленскіх гербу «Корчак», прадстаўнікі якога мелі значныя маёнткі ў Наваградзкім ваяводзтве і Мазырскім павеце ВКЛ, дзе і займалі высокія земскія пасады, адносячыся да рэгіянальнай эліты. У часы Расейскай імпэрыі Яленскія адносіліся да рэгіянальнай эліты Менскай губэрні і мелі значныя маёнткі ў Слуцкім, Мазырскім і Рэчыцкім паветах Менскай губэрні[2].

Эма Нарадзілася 28 лютага 1864 г. у вёсцы Камаровічы ў сям’і сярэднезаможнага земляўласьніка Мазырскага павету Менскай губэрні Жыгімонта-Гектара Казіміравіча Яленскага (1824—1871) і ягонай жонкі Амэліі (Анэлі) Эмільеўны Аскеркі, якая паходзіла з роду рэгіянальнай эліты Рэчыцкага павету ВКЛ і Рэчыцкага павету Менскай губэрні (Расейская імпэрыя). Бацька Амэліі Аскеркі — Эміль Паўлавіч Аскерка — быў родным братам Баляслава Паўлавіча Аскеркі (1822—1896), мазырскага павятовага маршалка (1862—1863) і паўстанца 1863 году. Бацька Эмы Жыгімонт-Гектар Яленскі валодаў значным маёнткам Камаровічы ў Мазырскім павеце Менскай губэрні[2].

Поўнае імя, якое дзяўчынка атрымала пры хросьце 7 сакавіка 1864 г. у касьцёле ў мястэчку Капаткевічы (якое належала іншым прадстаўнікам роду Яленскіх) Мазырскага павету, было «Эмілія-Казіміра Жыгімонтаўна-Гектараўна-Маркаўна Яленская»[3].

Атрымала хатняе выхаваньне і адукацыю — пад наглядам маці і прыватных настаўнікаў[2].

У 1890 г. выйшла замуж за двараніна Расейскай імпэрыі Казіміра Дмахоўскага (1856—1939), які быў лекарам. Сям’я дзяцей ня мела. Пасьля шлюбу Эма ўзяла прозьвішча мужа і пераехала на жыхарства ў Вільню[3].

У Вільні сям’я Дмахоўскіх падтрымлівала блізкія таварыскія кантакты з графамі Тышкевічамі, Лапацінскімі, князямі Агінскімі, Ромэрамі, Карыбут-Дашкевічамі і іншымі ўплывовымі сем’ямі Віленскай губэрні і Вільні. Эма была таксама знаёмая зь пісьменьніцамі Элізай Ажэшкай і Канстанцыяй Скірмунт[3].

З 1908 г. Эма Дмахоўская рэдагавала віленскую польскамоўную газэту «Zorza Wileńska», а пасьля закрыцьця гэтай газэты расейскімі ўладамі — рэдагавала з 1909 г. газэту «Jutrzenka», якую паставіла на высокі журналісцкі ўзровень. Дмахоўская неаднаразова ўваходзіла ў спрэчкі з афіцыйнымі расейскімі ўладамі і цэнзурай, што аднойчы скончылася палітычным судовым працэсам і вязьненьнем (з 29 кастрычніка па 30 сьнежня 1911 г.) у віленскай турме ў Лукішках. Яшчэ больш актыўную дзейнасьць у справе падтрымкі польскамоўнага навучаньня і ўмацоўваньня пазыцыяў польскай мовы Дмахоўская разгарнула з пачаткам Першай сусьветнай вайны і заняцьцем Вільні і Віленскай губэрні нямецкімі войскамі, дзейнічала ў поўным паразуменьні з польскім Адукацыйным камітэтам, які кіраваў справамі польскай асьветы ў акупаванай Віленшчыне. Дмахоўская таксама стала заснавальніцай і старшынёй Патрыятычнага саюзу полек, які падтрымліваў ідэю ўключэньня Вільні і Віленшчыны ў склад Польшчы, а не Летувы[4].

Эма Дмахоўская памерла ад пнэўманіі ў Вільні 24 студзеня 1919 г. і была пахаваная на мясцовых могілках Росы[2].

Творчасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У літаратурных творах яна закранала маральныя і сацыяльныя праблемы, прыхільнасьць да роднай зямлі, шляхецкія традыцыі. Ейныя творы перакладзеныя на нямецкую, чэскую і расейскую мовы[3].

Яленская як пісьменьніца працягвала традыцыі Баляслава Пруса і Элізы Ажэшкі. Для ўсіх ейных аповесьцей характэрная займальная фабула, прыгожы аповяд і вобразнасьць, зьвязанасьць з шляхецкімі традыцыямі — і адсюль вырашэньне праблемы заўсёды ў духу пунктуальнай маральнасьці і з альтруістычнага пункту гледжаньня (карысьці і службы ўсяму грамадзтву)[5].

Першая аповесьць «Жоўтыя ружы» (закранала становішча жыдоў у родным краі) была высока ацэненая Чэславам Янкоўскім, але не была нідзе надрукаваная. Першым друкаваным творам стала навэля «З Літвы», у якой Эма распавядала пра гвалтоўны перавод каталікоў у «Літве» (г.зн. у Паўночна-Заходнім краі) у праваслаўе пасьля задушэньня паўстаньня 1863—1864 гг. у краі, — яна была надрукаваная ў 1889 г. пазнаньскай газэце «Wielkopolanin»[5].

Апрача літаратурнай дзейнасьці зьбірала фальклёрны матэрыял. Запісала 11 сшыткаў народных песень, склала два рукапісныя зборнікі — казак, сабраных у Мазырскім, Рэчыцкім і Наваградзкім паветах Менскай губэрні (62 творы ў рукапісе, выдадзеныя ў 1976 г. пад назвай «Беларускі казачны эпас»), і «Песьні, прыслоўі і загадкі з Камаровічаў»[6].

Асаблівую ўвагу надала адлюстраваньню гісторыі, геаграфіі і культуры сваёй роднай вёскі Камаровічы. У этнаграфічнай працы «Вёска Камаровічы ў Мазырскім павеце» (1891), выдадзенай спачатку ў часопісе «Wisła» і пасьля асобнай кніжкай у Варшаве ў 1892 г., з замілаваньнем апісала жыцьцёвы ўклад, традыцыі, працоўную дзейнасьць і эстэтычныя погляды камаровіцкіх сялянаў[6].

У францускім часопісе «La tradition» («Традыцыя») у 1894—1895 гг. было надрукавана ейнае дасьледаваньне «Палескі фальклёр» і 8 беларускіх народных песень у перакладзе на францускую мову. У тым жа часопісе «La tradition» (сакавік-красавік 1895 г.) Яленская надрукавала і сваё дасьледваньне пра вёску Камаровічы «Un village en Polésie» («Вёска на Палесьсі») у перакладзе на францускую мову[7].

Шырокая літаратарская дзейнасьць пачалася пасьля 1897 г., калі на конкурсе газэты «Kurier Codzienny» Эма атрымала першы прыз (узнагароду) за аповесьць «Паненка»[8]. Пасьля былі напісаныяь аповесьць «Двор у Галінішках» (1899), надрукаваная ў газэтах «Kurier Codzienny», «Nowa Reforma» і ў кніжным варыянце; аповесьць «Віленская кальварыя» (1903), надрукаваная ў часопісе «Tygodnik Ilustrowany» і асобнай кніжкай у Вільні ў друкарні Завадзкага ў 1903 г.; аповесьць «Ад каханьня» (1903) — у часопісе «Dobra Gospodyni», газэце «Kurier Lwowski» і асобнай кніжкай у 1909 г.; аповесьць «Буслы» (1908) — у газэце «Słowo» і ў зборніку «Буслы», куды ўвайшло некалькі навэляў («Буслы», «Трыюмфатар», «У день патрона», «Пры лямпе», «Пантофэлькі» і інш.); аповесьць «Пярсьцёнкі» (1907) і «Жанчына, пуху марны» (1909) — у газэце «Kurier Litewski» і асобнымі кніжкамі. У кніжных варыянтах выйшлі ейныя аповесьці «Юбілей» (1911), «Роза і муха», «Тры пакаленьні» (1913), «Як адламаная галінка» (1914). Аповесьць «Маці» была апублікаваная ў 1922 г. — ужо пасьля сьмерці аўтаркі[6].

Публікавала некаторыя свае артыкулы і аповесьці ў газэце «Kurier Litewski» — адным з самых папулярных польскамоўных пэрыядычных выданьняў таго часу ў літоўска-беларускіх губэрнях[6].

У 1951 годзе ўсе ейныя творы ў Польшчы былі цалкам цэнзураваныя і забароненыя ў бібліятэках і кнігарнях[9].

Творы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

• 1899: Panienka,

• 1903: Dwór w Haliniszkach,

• 1903: Z miłości,

• 1903: Kalwarya pod Wilnem,

• 1904 — Syn (п’еса),

• 1907 — Obrączka,

• 1908 — Bociany (зборнік навэляў),

• 1909 — Kobieto, puchu marny...,

• 1911 — Jubileusz i inne nowele (зборнік навэляў),

• 1912 — Krzywda (п’еса),

• 1913 — Trzy pokolenia,

• 1914 — Jak odłamana gałąź,

• 1922 — Matka.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Tadeusz Wolsza, Towarzystwo Oświaty Narodowej (1899-1905), w: Kwartalnik Historyczny, 1987, nr. 2, s. 94.
  2. ^ а б в г Inesa Szulska, Działalność oświatowa Emmy Jeleńskiej-Dmochowskiej na Wileńszczyźnie w latach 1890-1919, Magazyn Wileński, 12.03.2021, http://www.magwil.lt/material,dzialalnosc-oswiatowa-emmy-jelenskiej-dmochowskiej-na-wilenszczyznie-w-latach-1890-1919,665.html
  3. ^ а б в г Kościałkowski, St. Dmochowska Emma z Jeleńskich / St. Kościałkowski // Polski Słownik Biograficzny. — Kraków, 1939—1946. — T. V. Dąbrowski Henryk Jan — Dunin Piotr Stanisław. — S. 201—202.
  4. ^ Смалянчук, А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004, с. 104.
  5. ^ а б M. Niedziałkowska-Dobaczewska, Emma Jeleńska-Dmochowska. Strażniczka kresowa, Kraków 1932 s. 4-5.
  6. ^ а б в г I. Fedorovič, Emma Jeleńska-Dmochowska – "patriotka bez lęku i skazy", [w:] Vilniaus kultūrinis gyvenimas: motėrų indėlis 1900-1945, Vilnius 2005, s. 46-63.
  7. ^ I. Szulska, Przykładem i piórem. Codzienność Emmy Jeleńskiej-Dmochowskiej (1864-1919) w świetle twórczości i dokumentów epoki, [w:] Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, pod red. K. Stępnika, M. Gabryś, seria "Obrazy Kultury Polskiej", Lublin 2006, s. 195-208.
  8. ^ Васілевіч, У. «Паненка» з вёскі Камаровічы // Работніца і сялянка. 1982. № 2.
  9. ^ Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 18.