Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку

Русіфікацыя Беларусі, дакладней[1] маскалізацыя[2][3][4][5] або расеізацыя[6][7][8] — мэтанакіраваная палітыка сьвядомага адрыву беларускага народу ад гістарычных традыцыяў, роднай культуры і мовы і насаджэньня расейскай мовы і культуры[9].

Радыкальныя ідэі бальшавікоў пра сацыяльнае пераўтварэньне і ўрбаністычны прагрэс прывялі да руйнаваньня цэлых архітэктурных ансамбляў. Паводле савецкіх генэральных плянаў зьнішчаліся гістарычныя трасы вуліцаў, узводзілася тыповая шматпавярховая забудова без уліку гістарычных кампазыцыйных дамінантаў, відавых пэрспэктываў і сылюэту. Прагматызм і вульгарная ідэалягізацыя прывялі да ўтварэньня татальна абязьлічанага мескага асяродзьдзя[10].

У 1930-я гады ў СССР пад заклікам барацьбы супраць рэлігіі пачалося масавае зьнішчэньне сакральных будынкаў усіх канфэсіяў, многія зь якіх былі ўнікальнымі помнікамі гісторыі і архітэктуры. У выніку гэтага акту вандалізму савецкія ўлады зьнішчылі архітэктурных ансамблі старажытных манастыроў ў Віцебску, Воршы, Полацку, Амсьціславе і інш. У Магілёве з мэтай «сацыялістычнай рэканструкцыі» места за адну ноч узарвалі 9 помнікаў сакральнай архітэктуры. У паваенны час зьнішчэньне помнікаў архітэктуры працягвалася пад прыкрыцьцём генэральных плянаў аднаўленьня і рэканструцыі местаў. Найбольшыя страты сярод архітэктурынай спадчыны беларусы панесьлі ў 19601970-я гады.

Мастак М. Купава паказвае на тое, што ў часы савецкага панаваньня бальшавікі часьцей руйнавалі ня цэрквы-мураўёўкі, а старажытныя беларускія сьвятыні[11]. Напрыклад, у Воршы адзіная збудаваная расейскімі ўладамі царква-мураўёўка засталася некранутай, пры гэтым савецкія ўлады зьнішчылі чатыры царквы і два касьцёлы, якія зьяўляліся помнікамі архітэктуры барока часоў Вялікага Княства Літоўскага; у Шклове таксама захавалася толькі царква-мураўёўка, а пад руйнаваньне трапілі каштоўныя помнікі сакральнай архітэктуры магілёўскага барока і клясыцызму; у Магілёве захаваліся дзьве царквы-мураўёўкі, пры гэтым места страціла тры царквы і два касьцёлы, помнікі архітэктуры барока, а таксама тры царквы і касьцёл, помнікі архітэктуры клясыцызму. Падобная выпадкі таксама назіралася ў Лагойску, Койданаве, Дзісьне, Горадні і інш.

Амсьціслаўшчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Амсьціслаў Сынагога XVIII ст. па 1917 Помнік архітэктуры драўлянага барока
Amścisłaŭ, Kazimieraŭskaja Słabada. Амсьціслаў, Казімераўская Слабада (1912) (2).jpg
Амсьціслаў Царква Сьвятой Тройцы 1834 1958 Помнік архітэктуры клясыцызму. Па апошняй вайне выгляд мураванай царквы зьнявечылі да непазнавальнасьці. У наш час знаходзіцца ў паўзруйнаваным стане
Amścisłaŭ, Paradnaja. Амсьціслаў, Парадная (1912).jpg
Фото путешествия по Беларуси 322.jpg
Амсьціслаў Манастыр Тупічэўскі. Царква Прачыстай Багародзіцы 1891—1895 па 1945 Помнік архітэктуры нэабізантыйскага стылю
Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna. Амсьціслаў, Тупічэўшчына (1905).jpg
Канічы Касьцёл Анёлаў-Ахоўнікаў 1912 па 1945 Па апошняй вайне муры касьцёла спрабавалі разарваць трактарамі на будаўнічыя матэрыялы. Але намеры зьдзейсьніліся толькі часткова — абваліліся толькі дзьве калёны ля ўваходу. У наш час знаходзіцца ў паўзруйнаваным стане
Крычаў Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі 1855—1860 1934 Помнік архітэктуры нэаготыкі. Да нашага часу ў перабудаваным выглядзе захавалася плябанія
Kryčaŭ, Rynak. Крычаў, Рынак (1901-18).jpg
Маляцічы Касьцёл Сьвятога Станіслава XVIII ст. 1934 Помнік архітэктуры барока
Malacičy. Маляцічы (1900).jpg
Радамля Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі 1835 1930-я Помнік архітэктуры клясыцызму
Radamla. Радамля (XX).jpg

Аршаншчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Ворша Кляштар трынітарыяў. Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы XVII ст. 1950-я Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярахату. Захаваўся будынак кляштару
Vorša, Mahiloŭskaja. Ворша, Магілёўская (XX) .jpg
Ворша Кляштар францішканаў. Касьцёл Сьвятога Антонія 1680 1970-я Помнік архітэктуры раньняга барока. Захаваліся падмуркі і будынак кляштару
Vorša, Franciškanskaja. Ворша, Францішканская (1940).jpg
Ворша Манастыр базылянаў. Царква Покрыва Багародзіцы 1774 1969 Самабытны помнік архітэктуры віленскага барока з аўтэнтычным сьветлавым барабанам. Захаваліся падмуркі і будынак манастыра
Vorša, Muzejny. Ворша, Музэйны (1907).jpg
Ворша Манастыр Куцеінскі Прачыстай Багародзіцы 1631 1930-я Помнік архітэктуры барока
Vorša, Kuciejna. Ворша, Куцейна (XX).jpg
Ворша Царква Раства Багародзіцы 1631 1959 Помнік архітэктуры барока. У наш час царкву адбудавалі ў зьмененым выглядзе: замест купалоў-банькаў паставілі маскоўскія цыбуліны
Vorša, Zaaršyńnie. Ворша, Зааршыньне (XX).jpg
Church in Vorša.JPG
Ворша Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла XVIII ст. 1970-я Помнік архітэктуры драўлянага барока
Vorša, Słabadzkaja. Ворша, Слабадзкая (1941).jpg
Бобр Царква XIX ст. 1930-я Помнік архітэктуры драўлянага клясыцызму
Bobr, Mahiloŭskaja. Бобр, Магілёўская (XX) .jpg
Быхаў Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі XVIII ст. 19301960-я Помнік архітэктуры клясыцызму
Bychaŭ, Kaścielnaja. Быхаў, Касьцельная (1905).jpg
Бялынічы Кляштар кармэлітаў. Касьцёл Маці Божай Шкаплернай 1742—1763 1960-я Помнік архітэктуры барока. У выніку разбудовы і перабудовы пад царкву ў 1860-я набыў дзьве бакавыя вежы і барабан
Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1901-10).jpg
Дуброўна Кляштар бэрнардынаў. Касьцёл XVII ст. па 1917 Помнік архітэктуры барока. Захаваўся будынак кляштару
Dubroŭna, Aršanskaja. Дуброўна, Аршанская (XVIII).jpg
Дуброўна Палац Любамірскіх XVIII ст. па 1945 Помнік архітэктуры барока
Dubroŭna, Lubamirski. Дуброўна, Любамірскі (1930).jpg
Магілёў Касьцёл Сьвятога Казімера (Фарны) 1604 1950-я Помнік архітэктуры барока і клясыцызму, зьнявечаны да непазнавальнасьці
Mahiloŭ, Farny. Магілёў, Фарны (1913) (2).jpg
Church of Saint Casimir, Mahiloŭ (2009).jpg
Магілёў Кляштар бэрнардынаў. Касьцёл Сьвятога Антонія 1720-я 1950-я Помнік архітэктуры барока, часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі. Захаваліся падмуркі
Mahiloŭ, Školišča. Магілёў, Школішча (1860).jpg
Mahiloŭ, Školišča. Магілёў, Школішча (1901-17).jpg
Магілёў Калегіюм езуітаў. Касьцёл Сьвятога Францішка Ксавэрыя і Анёлаў-Ахоўнікаў 1699—1725 1950-я Помнік архітэктуры барока. Захаваліся падмуркі і фрагмэнт будынка кляштару
Mahiloŭ, Teatralny-Škłoŭskaja. Магілёў, Тэатральны-Шклоўская (1901-17).jpg
Магілёў Манастыр Сьвятога Спаса. Царква Сьвятога Спаса 1740—1762 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока з адметным пяцікупальлем
Mahiloŭ, Spaski. Магілёў, Спаскі (1901-17) (2).jpg
Магілёў Манастыр Божага Яўленьня 1633—1636 1950-я Помнік архітэктуры барока
Mahiloŭ, Škłoŭskaja. Магілёў, Шклоўская (1909).jpg
Магілёў Ратуша 1679—1681 1957 Помнік архітэктуры барока. У наш час будынак аднавілі
Mahiloŭskaja ratuša. Магілёўская ратуша (1871).jpg
City Hall, Mahiloŭ.jpg
Магілёў Царква Покрыва Багародзіцы 1680 па 1945 Помнік архітэктуры барока, перабудаваны расейскімі ўладамі ў стылі клясыцызм
Mahiloŭ, Pakroŭskaja. Магілёў, Пакроўская (1901-17) (3).jpg
Магілёў Царква Прачыстай Багародзіцы 1673 па 1945 Помнік архітэктуры барока
Mahiloŭ, Pračyścienskaja. Магілёў, Прачысьценская (1901-18).jpg
Магілёў Царква Сьвятога Ёсіфа 1780—1798 1937 Помнік архітэктуры клясыцызму
Mahiloŭ, Saborny. Магілёў, Саборны (1901-18).jpg
Магілёў Царква Сьвятой Тройцы XVIII ст. па 1917 Помнік архітэктуры клясыцызму
Mahiloŭ, Łupałava-Traječča. Магілёў, Лупалава-Траечча (1915) (3).jpg
Магілёў Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла XVIII ст. па 1945 Помнік архітэктуры клясыцызму
Mahiloŭ, Pietrapaŭłaŭskaja. Магілёў, Петрапаўлаўская (1912).jpg
Старасельле Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы XVIII ст. 1939 Помнік архітэктуры драўлянага барока
Starasielle. Старасельле (XX).jpg
Фашчаўка Касьцёл Спасланьня Сьвятога Духа 1765 1970-я Помнік архітэктуры віленскага барока
Faščaǔka. Фашчаўка (N. Orda, 1877).jpg
Чавусы Кляштар кармэлітаў. Касьцёл 1653 1930-я Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату
Čavusy, Rynak. Чавусы, Рынак (XX).jpg
Чарэя Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла 1600 1930-я Помнік архітэктуры барока
Čareja. Чарэя (1913).jpg
Шклоў Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла XIX ст. па 1945 Помнік архітэктуры драўлянага клясыцызму
Škłoŭ, Vialikaje Zarečča. Шклоў, Вялікае Зарэчча (A. Viner, 1939) (3).jpg
Шклоў Царква Ўваскрасеньня Хрыстова XVII ст. па 1945 Помнік архітэктуры барока
Škłoŭ, Zamkavaja. Шклоў, Замкавая (1940-49).jpg

Ашмяншчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Беніца Калёна ў гонар Канстытуцыі 3 траўня 1791 XVIII ст. па 1939 Помнік архітэктуры барока
Bienica. Беніца (1916).jpg
Весялуха Касьцёл Сьвятога Юрыя пач. XIX ст. 1950-я Помнік народнага драўлянага дойлідзтва. Сьвятыню разабралі на клюб у суседняй вёсцы Слабодка. Захаваліся рэшткі падмуркаў[12]
Viesiałucha. Весялуха (1930).jpg
Жосна Старая Капліца XVII ст. 1950-я Помнік архітэктуры рэнэсансу. Капліцу ўзарвалі, часткова захавалася сьцяна галоўнага фасаду[13]
Іўе Памятная капліца XVIII ст. па 1945 Помнік архітэктуры барока. Стаяла на Віленскім гасьцінцы
Iŭje, Vilenski. Іўе, Віленскі (1930-39).jpg
Куранец Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі 1810 па 1945 Помнік архітэктуры драўлянага клясыцызму. Касьцёл разабралі па апошняй вайне і збудавалі на яго месцы калгасную кантору[14]
Kuraniec. Куранец (1900).jpg
Сэрвач Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі 1852 па 1950-я Помнік архітэктуры драўлянага клясыцызму. Касьцёл разабралі ў 1950-я[15]
Vialikaja Servač. Вялікая Сэрвач (1900).jpg

Берасьцейшчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Берасьце Калегіюм езуітаў. Касьцёл Езуса і Сьвятога Казімера 1653—1659 1840, 1945—1946 Помнік архітэктуры барока, часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі пры будаваньні Берасьцейскай фартэцыі. Па апошняй вайне будынкі разабралі дзеля патрэбаў вайсковага гарнізону. Захаваліся падмуркі
Bieraście, Rynak-Kavalskaja. Берасьце, Рынак-Кавальская (1833).jpg
Bieraście, Rynak-Kavalskaja. Берасьце, Рынак-Кавальская (1930).jpg
Берасьце Кляштар брыгітак. Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі 1751 1840, па 1945 Помнік архітэктуры барока, часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі пры будаваньні Берасьцейскай фартэцыі
Bieraście, Pieski. Берасьце, Пескі (1831) .jpg
Bieraście, Pieski. Берасьце, Пескі (1931).jpg
Берасьце Манастыр базылянаў. Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла 1773 1840, 1950-я Помнік архітэктуры віленскага барока, часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі пры будаваньні Берасьцейскай фартэцыі. Захаваліся руіны (г.зв. «Белы палац»)
Bieraście, Bazylanskaja. Берасьце, Базылянская (1835).jpg
Bieraście, Bazylanskaja. Берасьце, Базылянская (1929).jpg
Руины Белого Дворца.jpg
Берасьце Кляштар бэрнардынаў. Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля 1665 1840, 1950-я Помнік архітэктуры барока, часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі пры будаваньні Берасьцейскай фартэцыі. Захаваліся руіны
Bieraście, Bernardynski. Берасьце, Бэрнардынскі (1830) .jpg
Пружаны Царква Раства Багародзіцы (касьцёл) 1857—1882 1950-я Помнік архітэктуры клясыцызму
Pružany, Zamkavaja. Пружаны, Замкавая (1919-39).jpg
Таракань (Імянін) Манастыр Яўленьня Гасподняга. Царква Яўленьня Гасподняга 1710 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Tarakanski manastyr. Тараканскі манастыр (1900).jpg

Браслаўшчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Друя Кляштар дамініканаў. Брама-званіца 1767 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Druja, Daminikanskaja. Друя, Дамініканская (J. Bułhak, 1919-39).jpg

Ваўкавышчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Рось Палац Патоцкіх XVIII ст. па 1945 Помнік архітэктуры клясыцызму
Roś, Patocki. Рось, Патоцкі (N. Orda, 1877).jpg

Віцебшчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Віцебск Калегіюм езуітаў. Касьцёл Сьвятога Язэпа 1737—1768 1872, 1956 Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату
Viciebsk, Vialikaja-Zadunaŭskaja. Віцебск, Вялікая-Задунаўская (1865) (2).jpg
Viciebsk, Vialikaja-Zadunaŭskaja. Віцебск, Вялікая-Задунаўская (1910).jpg
Віцебск Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Фарны) 1749 1860-я, 1957 Помнік архітэктуры віленскага барока, часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі
Viciebsk, Fara. Віцебск, Фара (J. Pieška, 1800).jpg
Віцебск Кляштар бэрнардынаў. Касьцёл Сьвятога Антонія 1737—1768 1950-я Помнік архітэктуры віленскага барока
Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (1910).jpg
Віцебск Кляштар піяраў. Касьцёл Маці Божай Шкаплернай 1753 па 1918 Помнік архітэктуры барока
Viciebsk, Pijarskaja. Віцебск, Піярская (1901-18).jpg
Віцебск Манастыр базылянаў. Царква Прачыстай Багародзіцы 1743—1777 1936 Помнік архітэктуры віленскага барока, перабудаваны ў стылі клясыцызм расейскімі ўладамі. У наш час царкву аднавілі ў перабудаваным выглядзе
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (J. Pieška, 1800).jpg
Усьпенскі сабор.jpg
Віцебск Манастыр Сьвятой Тройцы. Царква Сьвятой Тройцы 1690 1920-я Помнік архітэктуры драўлянага барока
Viciebsk, Markaŭščyna-Trajeckaja. Віцебск, Маркаўшчына-Траецкая (I. Trutnev, 1866).jpg
Віцебск Манастыр Сьвятой Тройцы. Царква Сьвятога Мікалая 1730 1920-я Помнік архітэктуры драўлянага барока
Viciebsk, Markaŭščyna-Mikolskaja. Віцебск, Маркаўшчына-Мікольская (1911).jpg
Віцебск Манастыр Сьвятой Тройцы. Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы 1730 1920-я Помнік архітэктуры драўлянага барока
Viciebsk, Šydłoŭščyna. Віцебск, Шыдлоўшчына (1911).jpg
Віцебск Сынагога Харальная 18301840-я 1950-я Помнік архітэктуры клясыцызму
Viciebsk, Charalnaja synagoga. Віцебск, Харальная сынагога (1904).jpg
Віцебск Царква Божага Яўленьня 1805 па 1945 Помнік архітэктуры барокавага клясыцызму
Viciebsk, Nabiarežnaja-Połackaja. Віцебск, Набярэжная-Полацкая (1901-18).jpg
Віцебск Царква Зьвеставаньня Багародзіцы XII ст. 1961 Помнік віцебскай школы дойлідзтва. Спазнала некалькі перабудоваў, у тым ліку ў стылі віленскага барока. Страціла рысы гэтага стылю ў выніку маскоўскай перабудовы. У наш час сьвятыню аднавілі ў гіпатэтычна рэканструяваным першасным выглядзе
Viciebsk, Źviestavańnia. Віцебск, Зьвеставаньня (1833).jpg
Viciebsk, Źviestavańnia. Віцебск, Зьвеставаньня (1883).jpg
Віцебск Царква Раства Хрыстова 1810 па 1945 Помнік архітэктуры клясыцызму, які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы
Viciebsk, Zaručaŭje. Віцебск, Заручаўе (1844).jpg
Віцебск Царква Сьвятога Духа XVII ст., XVIII ст. 1962 Помнік архітэктуры віленскага барока, які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы.
Viciebsk, Duchaŭskaja. Віцебск, Духаўская (J. Pieška, 1800).jpg
Viciebsk, Duchaŭskaja hara. Віцебск, Духаўская гара (1914).jpg
Віцебск Царква Сьвятога Спаса 1819 па 1945 Помнік архітэктуры клясыцызму
Viciebsk, Spaskaja. Віцебск, Спаская (1920-29).jpg
Віцебск Царква Сьвятога Яна Хрысьціцеля 1816 па 1945 Помнік архітэктуры клясыцызму, які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы
Viciebsk, Zadunaŭje. Віцебск, Задунаўе (1818).jpg
Viciebsk, Zadunaŭje. Віцебск, Задунаўе (1878).jpg
Віцебск Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла 1737—1768 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Viciebsk, Zadźvińnie-Piatroŭskaja. Віцебск, Задзьвіньне-Пятроўская (1900).jpg
Віцебск Царква Ўваскрасеньня Хрыстова (Заручаўская) 1771—1777 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Viciebsk, Zaručaŭskaja. Віцебск, Заручаўская (1901-18).jpg
Віцебск Царква Ўваскрасеньня Хрыстова (Рынкавая) 1772 1936 Помнік архітэктуры віленскага барока, перабудаваны ў стылі клясыцызм расейскімі ўладамі. У наш час царкву аднавілі ў першасных архітэктурных формах зь зьмяненьнем матэрыялу і колеру пакрыцьця купалоў
Viciebsk, Rynak-Uzhorskaja. Віцебск, Рынак-Узгорская (J. Pieška, 1800).jpg
Viciebsk, Rynak-Uzhorskaja. Віцебск, Рынак-Узгорская (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg
Свято-Воскресенская церковь в Витебске 2.JPG
Віцебск Царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа 1806—1816 па 1945 Помнік архітэктуры барока
Viciebsk, Smalenskaja. Віцебск, Смаленская (1941).jpg
Лёзна Царква Ўваскрасеньня Хрыстова 1786 1961 Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы
Lozna, Babinavickaja. Лёзна, Бабінавіцкая (XX).jpg
Сенна Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы 1772 17.09.1962 Помнік архітэктуры віленскага барока
Sienna, Rynak. Сенна, Рынак (1913).jpg
Тадулін (Янавічы) Манастыр Прачыстай Багародзіцы. Царква Прачыстай Багародзіцы XVIII ст. па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока. Пацярпела ад маскоўскай перабудовы
Janavičy, Tadulin. Янавічы, Тадулін (1901-17).jpg

Гарадзеншчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Горадня Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (Фара Вітаўта) 1584—1587 29.11.1961 Помнік архітэктуры готыкі і рэнэсансу. Дзеля зьнішчэньня сьвятыні ў Горадню запрасілі падрыўную каманду зь Ленінграду, якая атрымала грашовую прэмію, баян і падзяку ўладаў[16]. Захаваліся падмуркі
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1935).jpg
Горадня Кляштар бэрнардынак. Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі XVII ст. па 1945 Помнік архітэктуры барока
Horadnia, Klaštarnaja. Горадня, Кляштарная (N. Orda, 1860).jpg
Горадня Ратуша XVIII ст. 1946 Помнік архітэктуры клясыцызму
Haradzienskaja ratuša. Гарадзенская ратуша (XX) .jpg
Сапоцкін Царква Прачыстай Багародзіцы 1780 1970-я Помнік архітэктуры клясыцызму
Sapockin. Сапоцкін (1930).jpg

Лідчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Гайцюнішкі Капліца-пахавальня Нонхартаў 1633 па 1945 Помнік архітэктуры рэнэсансу, часткова зруйнаваны
Hajciuniški. Гайцюнішкі (J. Bułhak, 1934).jpg

Мазыршчына (Усходняе Палесьсе)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Мазыр Кляштар цыстэрыянаў. Касьцёл 1711 па 1917 Помнік архітэктуры барока, зьнявечаны пры перабудове пад мэблевую фабрыку
Mazyr, Kimbaraŭka. Мазыр, Кімбараўка (Szulman, 1916).jpg
Нароўля Капліца-пахавальня Горватаў XIX ст. 1930-я Помнік архітэктуры нэаготыкі
Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (4).jpg
Петрыкаў Царква Ўваскрасеньня Хрыстова 1846 па 1917 Помнік архітэктуры клясыцызму
Pietrykaŭ, Rynak. Петрыкаў, Рынак (XX).jpg

Меншчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Менск Замчышча XI ст. 1950-я Помнік археалёгіі. Па апошняй вайне гару скапалі і вывезьлі за межы места
Miensk, Zamčyšča. Менск, Замчышча (1903).jpg
Менск Калегіюм езуітаў. Касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі 1700—1710 1951 Помнік архітэктуры барока, часткова зруйнаваны пры перабудове пад спартовы комплекс. У наш час сьвятыні вярнулі аўтэнтычны выгляд
Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (1905).jpg
Менск Калегіюм езуітаў. Вежа і кляштарныя будынкі 1700—1710 1951, 1968 Помнік архітэктуры барока. Да нашага часу ў перабудаваным выглядзе захаваўся будынак налева ад касьцёла
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская (K. Biske, 1918).jpg
Менск Капліца Юбілейная 1826 па 1947 Помнік архітэктуры клясыцызму
Miensk, Jubilejny. Менск, Юбілейны (M. Astankovič, 1903)..jpg
Менск Кляштар бэнэдыктынак. Касьцёл Сьвятога Войцеха 1647—1649 па 1945 Набыў асобныя рысы віленскага барока ў выніку перабудовы паводле праекту Т. Раманоўскага. Пацярпеў ад маскоўскай перабудовы. Да нашага часу захаваліся падмуркі
Miensk, Zboravaja. Менск, Зборавая (1871).jpg
Miensk, Zboravaja. Менск, Зборавая (1905).jpg
Менск Кляштар дамініканаў. Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага XVII ст. 1950 Помнік архітэктуры барока, часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі. Да нашага часу захаваліся падмуркі
Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (XIX)..jpg
Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (XX) .jpg
Менск Няміга XVII—XIX стагодзьдзі 1970-я Рэшту гістарычнай Нямігі — падмуркі будынкаў, што знаходзілася на левым баку вуліцы — зьнішчылі ў 2005—2009 пры будаваньні паркінгу і двух гандлёвых цэнтраў
Miensk, Niamiha. Менск, Няміга (1923).jpg
Менск Сынагога Халодная XVI ст. 1965—1966 Помнік архітэктуры готыкі і рэнэсансу
Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (1903).jpg
Менск Сынагога Харальная 1906 1950-я Помнік архітэктуры маўрытанскага стылю. Па апошняй вайне фасад будынка перабудавалі да непазнавальнасьці
Miensk, Charalnaja synagoga. Менск, Харальная сынагога (1918).jpg
Менск Тэатар мескі 1781 1984 У 2004—2007 на месцы зьнішчанага тэатру збудавалі новы будынак, які ў агульных рысах паўтарае існы да Другой Сусьветнай вайны гатэль Эўропа, што месьціўся направа ад тэатру
Miensk, Radzivił. Менск, Радзівіл (1800).jpg
Менск Царква Сьвятога Духа XVII ст. 1936 Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы. У наш час царкву аднавілі ў першасным выглядзе
Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (1843.).jpg
Belarus-Minsk-Church of Holy Spirit03.jpg
Царква Святога Духа Мінск.jpg
Менск Царква Маці Божай Казанскай 1912—1914 1936 Помнік архітэктуры нэабізантыйскага стылю
Miensk, Karaleŭski. Менск, Каралеўскі (1907).jpg
Воўкавічы Касьцёл Сэрца Езуса і Найсьвяцейшай Панны Марыі 1904 1950-я Помнік архітэктуры нэараманскага стылю
Voŭkavičy. Воўкавічы (9.11.1904).jpg
Гайна Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі 1781 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Hajna. Гайна (1900).jpg
Койданаў Замак. Кальвінскі збор 1613—1621 1930—1950-я Помнік архітэктуры рэнэсансу
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1900) .jpg
Койданаў Касьцёл Сьвятой Ганны XVIII ст. па 1917 Помнік архітэктуры драўлянага барока, зьнявечаны ў выніку перабудоваў
Kojdanaŭ, Plabanskaja. Койданаў, Плябанская (1914).jpg
Лагойск Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і Сьвятога Казімера 1787—1793 1950-я Помнік архітэктуры клясыцызму
Łahojsk, Pleščanickaja. Лагойск, Плешчаніцкая (J. Tyškievič, 1873).jpg
Маладэчна Кляштар трынітарыяў. Касьцёл Сьвятога Казімера XVIII ст., 1823 па 1945 Помнік архітэктуры барока (кляштар) і клясыцызму (касьцёл). Касьцёл разабралі дзеля пабудовы ліцейнага цэху станкабудаўнічага заводу. Часткова захаваліся сьцены бакавых фасадаў касьцёла і будынак кляштару[17]
Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1930).jpg
Ракаў Манастыр базылянаў XVIII ст. 1960-я Помнік архітэктуры барока і драўлянага клясыцызму
Rakaŭ. Ракаў (XX).jpg
Рубяжэвічы Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага 1799 1972 Помнік архітэктуры драўлянага барока
Rubiaževičy. Рубяжэвічы (1900) (2).jpg
Стоўпцы Кляштар дамініканаў. Касьцёл Сьвятога Казімера 1640 па 1945 Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату
Stoŭpcy, Rynak-Kojdanaŭski. Стоўпцы, Рынак-Койданаўскі (1933-39) (2).jpg
Сьмілавічы Кляштар місіянэраў. Касьцёл Сьвятога Вінцэнта 1767—1791 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Śmiłavičy. Сьмілавічы (N. Orda, 1864).jpg

Наваградчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Наваградак Сынагога Вялікая XVII ст. 1964 Помнік архітэктуры барока
Navahradak, Synagogalny. Наваградак, Сынагогальны (J. Bułhak, 1930).jpg
Асташын Кальвінскі збор XVII ст. 1950-я Помнік архітэктуры барока
Astašyn. Асташын (J. Bułhak, 1905-11).jpg
Клецак Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы 1550-я 1950-я Помнік архітэктуры барока. Захавалася частка заходняй сьцяны
Klecak, Fara. Клецак, Фара (1930).jpg
Klecak, Fara (20.03.2009).jpg
Клецак Сынагога Вялікая XVIII ст. па 1945 Помнік архітэктуры барока
Klecak, Vilenskaja. Клецак, Віленская (1930).jpg
Ляхавічы Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа XVII ст. 1960-я Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату
Lachavičy. Ляхавічы (1928).jpg
Нясьвіж Капліца Сьвятога Ізыдора 1626 па 1945 Помнік архітэктуры барока
Niaśviž, Novaje Miesta. Нясьвіж, Новае Места (XX).jpg
Нясьвіж Кляштар бэрнардынаў. Касьцёл Сьвятой Кацярыны 1802—1822 1870, 1950-я Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату
Niaśviž, Bernardynskaja. Нясьвіж, Бэрнардынская (1880).jpg
Niaśviž, Bernardynskaja. Нясьвіж, Бэрнардынская (XX).jpg
Нясьвіж Кляштар дамініканаў. Касьцёл Сьвятога Яна XVII ст. 1860-я, 1950-я Помнік архітэктуры барока, часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі
Niaśviž, Daminikanskaja. Нясьвіж, Дамініканская (XIX).jpg
Niaśviž, Daminikanskaja. Нясьвіж, Дамініканская (XX).jpg
Нясьвіж Сынагога Вялікая XVII ст. па 1945 Помнік архітэктуры барока
Niaśviž, Školny Dvor. Нясьвіж, Школьны Двор (1919-39).jpg
Шчорсы Палац Храптовічаў 1770—1776 1950-я Помнік архітэктуры клясыцызму
Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (1905).jpg

Панізоўе (Рэчыччына)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Бабруйск Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі 1906 1968 Помнік архітэктуры нэаготыкі. Па апошняй вайне фасад будынка часткова зруйнавалі
Babrujsk, Kaścielnaja. Бабруйск, Касьцельная (1901-19) (2).jpg
Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG
Гомель Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі 1822 1938 Помнік архітэктуры клясыцызму
Homiel, Rynak. Гомель, Рынак (1908).jpg
Гомель Сынагога Вялікая 1828—1833 1930-я Помнік архітэктуры клясыцызму
Homielskaja synagoga. Гомельская сынагога (XX).jpg
Гомель Царква Сьвятога Спаса 1901 1960-я Помнік архітэктуры нэабізантыйскага стылю
Homiel, Zamkavaja-Iryninskaja. Гомель, Замкавая-Ірынінская (XX).jpg
Гомель Царква Сьвятой Тройцы 1824—1833 1960-я Помнік архітэктуры клясыцызму
Homiel, Trajeckaja. Гомель, Траецкая (1911).jpg
Грушнае Царква Покрыва Багародзіцы 1764 1936 Помнік архітэктуры драўлянага барока
Hrušnaje. Грушнае (XX).jpg
Парычы Царква Сьвятога Духа 1819 да 1941 Помнік архітэктуры клясыцызму
Paryčy. Парычы (XIX).jpg
Хойнікі Капліца-пахавальня Прозараў XIX ст. па 1917 Помнік архітэктуры нэаготыкі
Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg
Хойнікі Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі 1863 па 1917 Помнік архітэктуры нэаготыкі
Chojniki, Rynak. Хойнікі, Рынак (I. Sierbaŭ, 1912).jpg
Чачэрск Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы 1784 па 1945 Помнік архітэктуры клясыцызму
Čačersk, Zamkavaja-Trajecki. Чачэрск, Замкавая-Траецкі.jpg
Чачэрск Царква Раства Багародзіцы 1780 па 1945 Помнік архітэктуры клясыцызму
Čačersk, Zamkavaja-Baharodzickaja. Чачэрск, Замкавая-Багародзіцкая.jpg
Чачэрск Царква Ўшэсьця Гасподняга 1780-я па 1945 Помнік архітэктуры клясыцызму
Чонкі Манастыр Сьвятога Макарыя 1775 па 1917 Помнік архітэктуры драўлянага клясыцызму
Homiel, Čonki. Гомель, Чонкі (1909).jpg

Піншчына (Заходняе Палесьсе)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Пінск Калегіюм езуітаў. Касьцёл Сьвятога Станіслава 1635—1648 1956[18] Набыў асобныя рысы віленскага барока ў выніку перабудовы паводле праекту Я. Тупальта
Pinsk, Nabiarežnaja-Rynak. Пінск, Набярэжная-Рынак (1930-39).jpg
Пінск Кляштар дамініканаў. Касьцёл Сьвятога Дамініка 1787 1947 Помнік архітэктуры барока. У наш час на месцы касьцёла збудавалі новую царкву Маскоўскага патрыярхату
Pinsk, Daminikanskaja. Пінск, Дамініканская (1919-39).jpg
Пінск Сынагога Вялікая 1616 1960-я Помнік архітэктуры барока
Pinskaja synagoga. Пінская сынагога (1917).jpg
Гарадзішча Кляштар бэнэдыктынаў. Касьцёл Сьвятой Ганны 1774 па 1944 Помнік архітэктуры барока
Haradzišča. Гарадзішча (N. Orda, 1875).jpg
Лунін Касьцёл 1794 па 1945 Помнік архітэктуры барока
Łunin. Лунін (1930).jpg
Столін Касьцёл XIX ст. па 1945 Помнік архітэктуры клясыцызму, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату
Stolin, Kaścielny. Столін, Касьцельны (1914).jpg
Stolin, Kaścielny. Столін, Касьцельны (K. Niedabitoŭski, 1936).jpg

Полаччына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Полацак Калегіюм езуітаў. Касьцёл Сьвятога Стэфана 1745 1964 Помнік архітэктуры віленскага барока
Połacak, Rynak. Полацак, Rynak (3.06.1910) .jpg
Полацак Магілы Гасподняй і Францішка Ксавэрыя 1786 па 1918 Помнік архітэктуры барока
Połacak, Ksaveryja. Полацак, Ксавэрыя (W. Kobell, 18.08.1812).jpg
Полацак Кляштар бэрнардынаў. Касьцёл Сьвятой Ганны 1758 па 1945 Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату. Захаваліся руіны
Połacak, Zadźvińnie. Полацак, Задзьвіньне (1838).jpg
Полацак Кляштар дамініканаў. Касьцёл Маці Божай Ружанцовай 1774—1804 па 1945 Помнік архітэктуры барока з элемэнтамі клясыцызму
Połacak, Rynak-Spaskaja. Полацак, Рынак-Спаская (N. Orda, 1875).jpg
Полацак Манастыр Сьвятых Барыса і Глеба. Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы XII ст. 1920-я Помнік полацкай школы дойлідзтва
Połacak, Bielčyca-Piatnickaja. Полацак, Бельчыца-Пятніцкая (1889).jpg
Полацак Манастыр Сьвятых Барыса і Глеба. Царква Сьвятых Барыса і Глеба XII ст. 1920-я Помнік полацкай школы дойлідзтва з элемэнтамі готыкі
Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg
Асьвея Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы 1782 1937 Помнік архітэктуры віленскага барока
Aśvieja. Асьвея (1913).jpg
Беразьвечча Манастыр базылянаў. Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла 1756—1763 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Петрапаўлаўская царква у Беразвеччы.jpg
Валынцы (Забелы) Кляштар дамініканаў. Касьцёл Сьвятога Юрыя 1749—1766 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Vałyncy. Валынцы (1918).jpg
Губін Кляштар францішканаў. Касьцёл Сьвятога Антонія 1714 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока. У наш час існуе магчымасьць аднаўленьня касьцёла як помніка архітэктуры
Hubin. Губін (1913).jpg
Рэшткі велічнага касцёла ў Губіне. Агульны выгляд.jpg
Дзісна Кляштар францішканаў. Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсвяцейшай Панны Марыі 1773 1958 Помнік архітэктуры віленскага барока. У наш час вядзецца аднаўленьне касьцёла
Dzisna, Parkannaja. Дзісна, Парканная (Š. Epštejn, 1920).jpg
Dzisna, kaścioł (12.08.2009).jpg
Заскаркі Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы 1792 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Zaskarki. Заскаркі (1913).jpg
Кублічы Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Паньне Марыі XVIII ст. 1948 Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату
Kubličy. Кублічы (1903).jpg
Лепель Царква Сьвятога Спаса 1839 па 1917 Помнік архітэктуры клясыцызму
Lepiel, Rynak. Лепель, Рынак (XX) .jpg
Струньне Царква Ўзвышэньня Сьвятога Крыжа 1808 1936 Помнік архітэктуры клясыцызму
Połacak, Struńnie. Полацак, Струньне (1889) .jpg
Ушачы Кляштар дамініканаў. Касьцёл Сьвятога Гераніма 1796 па 1945 Помнік архітэктуры барокавага клясыцызму
Ušačy, Rynak. Ушачы, Рынак (1903).jpg
Чашнікі Кляштар дамініканаў. Касьцёл Сьвятога Лукі 1674 1960-я Помнік архітэктуры барока
Čašniki. Чашнікі (1913).jpg

Слонімшчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Слонім Кляштар бэрнардынак. Брама 1790 па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока, зьнішчаны савецкімі ўладамі. У наш час браму адбудавалі ў зьмененым выглядзе
Słonim, Rynkavaja. Слонім, Рынкавая (1941).jpg
Kasciol Biezzahannaha Zacaccia NPM (Slonim).jpg
Слонім Кляштар канонікаў лятэранскіх. Касьцёл Божага Цела 1790 1950-я Помнік архітэктуры барока, які пацярпеў ад перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату. У наш час будынак аднавілі ў перабудаваным выглядзе
Słonim, Panasoŭskaja-Rynkavaja. Слонім, Панасоўская-Рынкавая (1884).jpg
Słonim, Panasoŭskaja-Rynkavaja. Слонім, Панасоўская-Рынкавая (1901-14).jpg
Быцень Манастыр Прачыстай Багародзіцы. Царква Сьвятога Язафата XVIII ст. па 1945 Помнік архітэктуры віленскага барока
Bycień, Rynak. Быцень, Рынак (1912).jpg
Bycień, Rynak. Быцень, Рынак (XX ).jpg
Івацэвічы Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа 1750-я па 1945 Помнік архітэктуры барока
Ivacevičy, Jurydyka. Івацэвічы, Юрыдыка (1916).jpg

Случчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца Назва Час пабудовы Час руйнаваньня Камэнтар Выява
Слуцак Кальвінскі збор 1851 па 1945 Помнік архітэктуры нэаготыкі. Да нашага часу захаваўся будынак кальвінскай гімназіі
Słucak, Senatarskaja. Слуцак, Сэнатарская (N. Orda, 1864).jpg
Слуцак Кляштар бэрнардынаў. Касьцёл Сьвятога Антонія 1793—1820 па 1945 Помнік архітэктуры барока. Да нашага часу ў зьнявечаным выглядзе захаваўся будынак кляштару
Słucak, Uścinaŭskaja. Слуцак, Усьцінаўская (1901-17).jpg
Слуцак Манастыр Сьвятой Тройцы. Царква Сьвятой Тройцы XVII ст. 19301950-я Помнік архітэктуры барока. Да нашага часу захаваўся будынак манастыра
Słucak, Trajčany. Слуцак, Трайчаны (N. Orda, 1864).jpg
Слуцак Сынагога Халодная 1880 па 1944 Помнік архітэктуры нэабарока
Якаў Кругер. Халодная сінагога ў Слуцку.JPG
Слуцак Царква Сьвятога Мікалая 1889 1934 Помнік архітэктуры нэабізантыйскага стылю
Słucki zamak. Слуцкі замак (XX).jpg
Слуцак Царква Сьвятой Барбары 1868 1960-я Помнік драўлянага дойлідзтва
Słucak, Padzamčyšča. Слуцак, Падзамчышча (XX).jpg
Глуск Кляштар бэрнардынаў. Касьцёл Сьвятой Ганны 1662 1930-я Помнік архітэктуры барока
Hłusk. Глуск (XIX).jpg
Капыль Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла 1859 1960-я Помнік архітэктуры нэаготыкі. Захаваўся ў значна перабудаваным выглядзе, цяпер у будынку рэстаран
Kapyl, Słuckaja. Капыль, Слуцкая (1914).jpg
Раманаў Царква Сьвятога Мікалая XVIII ст. па 1918 Помнік архітэктуры драўлянага барока
Ramanaŭski zamak. Раманаўскі замак (D. Strukov, 1864).jpg
Раманаў Царква Сьвятога Юрыя 1638 2-й пал. XIX ст., 1968 Помнік архітэктуры драўлянага барока, які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы
Ramanaŭ. Раманаў (D. Strukov, 1864) .jpg
Ramanaŭ. Раманаў (XX).jpg
Цімкавічы Царква Сьвятога Мікалая XVIII ст. па 1918 Помнік архітэктуры драўлянага барока, які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы
Cimkavičy, Niaśviskaja. Цімкавічы, Нясьвіская (J. Najman, 1917).jpg

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Агіевіч У. Ідэалы і сімвалы беларускага шляху // Грамадскія ідэалы: Нацыянальныя традыцыі, сучасны стан, погляд у будучыню: Навук. збор. / Рэдкал.: Л. Уладыкоўская-Канаплянік (гал. рэд.) і інш. — У друку. — 224 с — (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 13).
  2. ^ Касяк І. Канстанца // «З гісторыяй на „Вы“» (артыкулы, дакументы, успаміны). Выпуск трэці. — Мн.: «Мастацкая літаратура», 1994.
  3. ^ Буйвал В., Інфармацыйная камісія Кансэрватыўна-Хрысьціянскай Партыі — БНФ. Прэс-рэліз за жнівень 2005 г.
  4. ^ Савік Л. Рыцарам Айчыны прысвячаецца… // «Народная Воля» № 17—18, 3 лютага 2009.
  5. ^ Баршчэўская Н. Суадносіны паміж мовай і нацыянальнай тоеснасьцю — 2 // «Беларуская рэдакцыя Польскага радыё», 13 траўня 2009.
  6. ^ Пацюпа Ю. Занядбаная старонка правапісу: прапановы пісаньня прыназоўніка у/ў перад словамі, што пачынаюцца з галоснай // «Arche» № 6 (29), 2003.
  7. ^ Бекус Н. Тэрапія альтэрнатывай, або Беларусь, уяўленая інакш // «Arche» № 2 (31), 2004.
  8. ^ Клімчук Ф. Старадаўняя пісьменнасць і палескія гаворкі // «Беларускя лінгвістыка». Вып. 50., 2001. С. 19—24.
  9. ^ Лыч Л. Русіфікацыя // Беларусь: энцыкл. даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн, 1995. С. 630.
  10. ^ Страчаная спадчына / Т. Габрусь. — Менск, 2003.
  11. ^ Купава М. Аршанская бажніца Апекі Маці Божай // «Наша Вера» № 3 (9), 1999.
  12. ^ Каталіцкія святыні / А. Яроменка. Ч. 1. — Менск, 2003. С. 28.
  13. ^ Каталіцкія святыні / А. Яроменка. Ч. 1. — Менск, 2003. С. 59.
  14. ^ Каталіцкія святыні / А. Яроменка. Ч. 1. — Менск, 2003. С. 87.
  15. ^ Каталіцкія святыні / А. Яроменка. Ч. 1. — Менск, 2003. С. 93.
  16. ^ Купава М. Аршанская бажніца Апекі Маці Божай // «Наша Вера» № 3 (9), 1999.
  17. ^ Каталіцкія святыні / А. Яроменка. Ч. 1. — Менск, 2003. С. 117.
  18. ^ Адамовіч С. Комплекс Пінскага езуіцкага кляштара // «Наша Вера» №3(9), 1999.