Сьпіс загрожаных моваў Расеі
(Перанакіравана з «Сьпіс моваў Расеі пад пагрозай зьнікненьня»)
Загрожаная мова — гэта мова, якая рызыкуе выйсьці з ужытку, як правіла, праз тое, што ў яе мала носьбітаў, якія выжылі. Калі яна губляе ўсіх носьбітаў мовы, яна становіцца мёртвай мовай. Мова можа быць загрожанай у адной мясцовасьці, але дэманстраваць прыкметы адраджэньня ў іншай, як у выпадку з ірляндзкай мовай. Расейская Фэдэрацыя зьяўляецца домам для велізарнай колькасьці малых моваў, на многіх зь якіх размаўляюць меншасьці і карэнныя народы Каўказу, Уралу і Сыбіры. Гэтыя мовы ўсё часьцей апынаюцца загрожанай з-за шэрагу фактараў, сярод якіх:
- Русіфікацыя: гістарычная палітыка спрыяньня выкарыстаньню расейскай мовы коштам іншых моваў.
- Глябалізацыя: узрастаючае дамінаваньне глябальных моваў у адукацыі, сродках масавай інфармацыі і гандлі.
- Міграцыя: перамяшчэньне людзей удалечыні ад традыцыйных моўных супольнасьцяў.
Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры вызначае пяць узроўняў моўнай пагрозы паміж «бясьпечнай» (незагрожанай) і да «вымерлай»[1]:
- уразьлівыя – «большасьць дзяцей размаўляюць на гэтай мове, але яна можа быць абмежаваная пэўнымі сфэрамі (напрыклад, хатнімі)»;
- выразна загрожаныя – «дзеці больш не вывучаюць мову як родную дома»;
- небясьпечна загрожаныя – «на мове размаўляюць бабулі, дзядулі і старэйшыя пакаленьні; хоць пакаленьне бацькоў можа яе разумець, яны не размаўляюць на ёй зь дзецьмі ці паміж сабой»;
- крытычна загрожаныя – «самыя малодшыя носьбіты — бабулі і дзядулі і старэйшыя, яны размаўляюць на мове часткова і рэдка»;
- вымерлыя – «носьбітаў не засталося; уключана ў Атлас, калі імаверна вымерлі з 1950-х гадоў».
Сьпіс ніжэй уключае вынікі трэцяга выданьня Атлясу загрожаных моваў сьвету(2010); раней (Чырвоная кніга загрожаных моваў), а таксама анлайн-выданьне вышэйзгаданай публікацыі, абодва апублікаваныя ЮНЭСКО[2]. 136 моваў народаў Расеі загрожаныя[3]
| Мова | Статус | Краіна | ISO 639-3 |
|---|---|---|---|
| Абазінская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея, Турэччына | abq |
| Абхаская мова[1] | Уразьлівыя | Грузія, Расея, Турэччына | abk |
| Адыгейская мова (Заходняя Чаркеская)[1] | Выразна загрожаная | Ірак, Ізраіль, Ярданія, Македонія, Расея, Сырыя, Турэччына | ady |
| Агульская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | agx |
| Ахвахская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | akv |
| Алабугацкая татарская або Нагайская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | |
| Алеуцкая мова (Заходнія, Камандорскія астравы)[1] | Крытычна загрожаная | Расея | ale |
| Алютарская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | alu |
| Андзійская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | ani |
| Арчынская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | aqc |
| Аварская мова[1] | Уразьлівыя | Расея | ava |
| Багвалінская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | kva |
| Барабінская татарская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | |
| Башкірская мова[1] | Уразьлівыя | Расея | bak |
| Беларуская мова[1] | Уразьлівыя | Беларусь, Латвія, Летува, Польшча, Расея, Украіна | bel |
| Бежтынская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | kap |
| Бохтанская новаарамейская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Грузія, Расея | bhn |
| Ботліхская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | bph |
| Бурацкая мова (Прыбайкальская)[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | bua |
| Бурацкая мова (Забайкальская)[1] | Выразна загрожаная | Расея | bua |
| Селькупская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | sel |
| Юіцкая мова (Чукотка)[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | ess |
| Чамалінская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | cji |
| Чачэнская мова[1] | Уразьлівыя | Расея | che |
| Чалканская мова[4] | Небясьпечна загрожаная | Расея | che |
| Чукоцкая мова[1] або чукчы мова | Небясьпечна загрожаная | Расея | ckt |
| Чулымская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | clw |
| Чуваская мова[1] | Уразьлівыя | Расея | chv |
| Алеуцка-меднаўская мова[1] | Вымерлыя | Расея | |
| Даргінская мова[1] | Уразьлівыя | Расея | dar |
| Долганская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | dlg |
| Усходняя мыса Юпік — Навуканская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | ynk |
| Усходняя хантыйская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | kca |
| Усходнемансійская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | mns |
| Усходнемарыйская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | mhr |
| Эрзянская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | myv |
| Эвэнская мова (Камчацкі дыялект)[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | eve |
| Эвэнская мова (Сыбірскі дыялект)[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | eve |
| Эвэнкійская мова (Паўночная Сыбір)[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | evn |
| Эвэнкійская мова (Сахалін)[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | evn |
| Эвэнкійская мова (Паўднёвая Сыбір)[1] | Небясьпечна загрожаная | Манголія, Расея | evn |
| Лясная Энецкая мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | enf |
| Ненецкая лясная мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | yrk |
| Паўднёвая юкагірская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | yux |
| Гадабэрынская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | gdo |
| Гінухская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | gin |
| Хомшэцкі дыялект (Каўказ)[1] | Небясьпечна загрожаная | Грузія, Расея | |
| Гунзібская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | huz |
| Іжорская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | izh |
| Інгуская мова[1] | Уразьлівыя | Расея | inh |
| Хваршынская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | |
| Ітэльменская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | itl |
| Горна-жыдоўская мова (Джухуры) (Каўказ)[1] | Выразна загрожаная | Азэрбайджан, Ізраіль, Расея | jdt |
| Кабардзінская мова (Усходняя Чаркеская)[1] | Уразьлівыя | Расея, Турэччына | kbd |
| Калмыцкая мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | xal |
| Камасынская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | xas |
| Карачаева-балкарская мова[1] | Уразьлівыя | Расея | krc |
| Маторская мова[1] | Вымерлыя | Расея | mtm |
| Каратынская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | kpt |
| Карэльская мова (Карэлія)[1] | Выразна загрожаная | Фінляндыя, Расея | krl |
| Карэльская мова (Ціхвін)[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | krl |
| Карэльская мова (Цьвер)[1] | Выразна загрожаная | Расея | krl |
| Кецкая мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | ket |
| Хакаская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | kjh |
| Хамніганская мова[1] | Выразна загрожаная | Кітай, Манголія, Расея | ykh |
| Хваршынская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | khv |
| Кільдзінска-саамская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | sjd |
| Кіленская мова[1] | Крытычна загрожаная | Кітай, Расея | |
| Кілійская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | |
| Камасынская мова[1] | Вымерлыя | Расея | xas |
| Комі-зыранская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | kpv |
| Карэйская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | kpy |
| Кумандзінская мова[5] [6] | Крытычна загрожаная | Расея | |
| Кумыцкая мова[1] | Уразьлівыя | Расея | kum |
| Лакская мова[1] | Уразьлівыя | Расея | lbe |
| Латгальская мова[1] | Уразьлівыя | Латвія, Расея | ltg |
| Лезгінская мова[1] | Уразьлівыя | Азэрбайджан, Расея | lez |
| Ніжнясаксонская мова[1] | Уразьлівыя | Данія, Нямеччына, Нідэрлянды, Польшча, Расея | nds |
| Людзікоўская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | lud |
| Макшанская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | mdf |
| Маторская мова[1] | Вымерлыя | Расея | mtm |
| Нанайская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Кітай, Расея | gld |
| Негідальская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | neg |
| Нганасанская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | nio |
| Нівхская мова (Амур)[1] | Крытычна загрожаная | Расея | niv |
| Нівхская мова (Сахалін)[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | niv |
| Нагайская мова (Каўказ)[1] | Выразна загрожаная | Расея | nog |
| Паўночнасаамская мова[1] | Выразна загрожаная | Фінляндыя, Нарвэгія, Расея, Швэцыя | sme |
| Паўночнаалтайская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | atv |
| Паўночна хантыйская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | kca |
| Паўночнамансійская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | mns |
| Паўночна селькупская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | sel |
| Аланецкая мова[1] | Выразна загрожаная | Фінляндыя, Расея | olo |
| Ароцкая мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | oac |
| Ароцкая мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | oaa |
| Асэтынская мова[1] | Уразьлівыя | Грузія, Расея | oss |
| Комі-пярмяцкая мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | |
| Пантыйская мова[1] | Выразна загрожаная | Армэнія, Грузія, Грэцыя, Расея, Турэччына, Украіна | pnt |
| Ромская мова[1] | Выразна загрожаная | Альбанія, Аўстрыя, Беларусь, Босьнія і Герцагавіна, Баўгарыя, Харватыя, Чэхія, Эстонія, Фінляндыя, Францыя, Нямеччына, Грэцыя, Вугоршчына, Італія, Латвія, Летува, Македонія, Чарнагорыя, Нідэрлянды, Польшча, Румынія, Расея, Сэрбія, Славаччына, Славенія, Швайцарыя, Турэччына, Украіна, Вялікабрытанія | rom |
| Рутульская мова[1] | Выразна загрожаная | Азэрбайджан, Расея | rut |
| Шорская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | cjs |
| Сыбірска-татарская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | sty |
| Колцкі-саамская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Фінляндыя, Нарвэгія, Расея | sms |
| Паўднёваалтайская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | alt |
| Паўднёвая селькупская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | |
| Саёцкая мова[7] | Вымерлыя, часткова адноўлена | Расея | |
| Табасаранская мова[1] | Уразьлівыя | Расея | tab |
| Тазыйская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | |
| Цялевуцкая мова[8] | Крытычна загрожаная | Расея | |
| Таігская мова[1] | Вымерлыя | Расея | |
| Ёканска-саамская мова (Цер Саамі)[1] | Крытычна загрожаная | Расея | sjt |
| Тындзінская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | |
| Тафаларская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | kim |
| Трухмэнская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея, Туркмэністан | |
| Цахурская мова[1] | Выразна загрожаная | Азэрбайджан, Расея | tkr |
| Цэская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | ddo |
| Тундравая энецкая мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | enh |
| Тундравая ненецкая мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | yrk |
| Паўночнаюкагірская мова (Тундравая)[1] | Крытычна загрожаная | Расея | ykg |
| Тувінская мова[1] | Уразьлівыя | Кітай, Манголія, Расея | tyv |
| Удэгейская мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | ude |
| Удмурцкая мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | udm |
| Ульцкая мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | ulc |
| Урумская мова[1] | Выразна загрожаная | Грузія, Расея, Украіна | uum |
| Вепская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | vep |
| Выруска-сэцкая мова[1] | Выразна загрожаная | Эстонія, Расея | vro |
| Воцкая мова[1] | Крытычна загрожаная | Расея | vot |
| Горнамарыйская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | mrj |
| Якуцкая мова[1] | Уразьлівыя | Расея | sah |
| Комі-язьвінская мова[1] | Небясьпечна загрожаная | Расея | |
| Ідыш (Эўропа)[1] | Выразна загрожаная | Аўстрыя, Беларусь, Бэльгія, Чэхія, Данія, Эстонія, Фінляндыя, Францыя, Нямеччына, Грэцыя, Вугоршчына, Італія, Латвія, Летува, Люксэмбург, Малдова, Нарвэгія, Нідэрлянды, Польшча, Румынія, Расея, Славаччына, Швэцыя, Швайцарыя, Украіна, Вялікабрытанія | ydd |
| Юрт татарская або нагайская мова[1] | Выразна загрожаная | Расея | nog |
- ^ а б в г д е ё ж з і к л м н о п р с т у ф х ц ч ш э ю я аа аб ав аг ад ае аё аж аз аі ак ал ам ан ао ап ар ас ат ау аф ах ац ач аш аэ аю ая ба бб бв бг бд бе бё бж бз бі бк бл бм бн бо бп бр бс бт бу бф бх бц бч бш бэ бю бя ва вб вв вг вд ве вё вж вз ві вк вл вм вн во вп вр вс вт ву вф вх вц вч вш вэ вю вя га гб гв гг гд ге гё гж гз гі гк гл гм гн го гп гр Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. — (Memory of Peoples). — ISBN 978-92-3-104096-2
- ^ For the online atlas version see here
- ^ 136 моваў народаў Расеі знаходзяцца пад пагрозай
- ^ The Chelkan Language. UNESCO.
- ^ The Kumandin Language. UNESCO.
- ^ Did you know Kumandin is endangered? (анг.)
- ^ The Soyot Language. UNESCO.
- ^ The Teleut Language. UNESCO.