Фартэцыя: розьніца паміж вэрсіямі

Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
179 байтаў дададзена ,  13 гадоў таму
стыль, шаблён, артаграфія
(стыль, шаблён, артаграфія)
[[Выява:Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|thumb|300px|[[Слуцкая фартэцыя]], Максіміліян фон Фюрстэнгоф]]
 
'''Фартэцыя''', '''цьвердзь''' ('''крэпасьць''') гэта комплекс узаемазьвязаных і узаемадапаўняльныхўзаемадапаўняльных умацаваньняў [[бастыён]]нага тыпу, прыстасаваных для ужываньняўжываньня вагняпальнай зброі.
 
Найлепшымі прыкладамі фартэцыйфартэцыяў на Беларусі зьяўляюцца комплексы бастыённых умацаваньняў [[Нясьвіская фартэцыя|Нясвіжа]], [[Слуцкая фартэцыя|Слуцка]], [[Быхаўская фартэцыя|Быхава]] ці [[Менская фартэцыя|Менска]], увогуле ж у XVII-XVIII стст. шмат буйных і сярэдніх гарадоў Беларусі мелі падобныя бастыённыя ўмацаваньні.
 
Падвідамі ці асобнымі часткамі фартэцыйфартэцыяў можна лічыць [[бастыённы замак|бастыённыя замкі]] і [[форт]]ы.
 
== Гісторыя ==
Са зьяўленьнем эфэктыўнай артылерыі, павялічэньнемпавелічэньнем дыстанцыі паражэньня і ўвядзеньнем пэўных геамэтрычных законаў пабудовы ўмацаваньняў для якаснага вядзеньня вагню з гарматаў увесь абарончы комплекс перарос ў сістэмусыстэму ўзаемадапаўняльных элемэнтаў абароны ([[курціна|курцінкурцінаў]], [[бастэя|бастэйбастэяў]], [[бастыён]]аў). Да ўвядзеньня вагняпальнай зброі шукалі спосабы , як умацаваць абарону на асобных найбольш небяспечныхнебясьпечных участакдзялянках, у новых умовах трэба было вынаходзіць магчымасцьмагчымасьць комплекснай абароны з узаемадапаўненьнем элементаўэлемэнтаў па пэрымэтры. Што цікава, час шпаркай эвалюцыі вагняпальнай зброі супаў з узмацненьнемузмацьненьнем абсалютысцкіх тэндэнцыітэндэнцыяў ўу [[Эўропа|Эўропе]], асабліва ў [[Францыя|Францыі]], што дазволіла канцэнтраваць вялікія матэрыяльныя сродкі для ўзвядзеньняўзьвядзеньня умацаванняўумацаваньняў новага тыпу. На беларускіх землях гэты феноменфэномэн найбольш ярка праявіўся ў дзейнасьці [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштафа Радзівіла]] і [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]] і ўзвядзеньніўзьвядзеньні імі комплексаў бастыённых умацаванняўумацаваньняў у [[Нясьвіская фартэцыя|НясвіжыНясьвіжы]] і [[Слуцкая фартэцыя|Слуцку]].
 
Са зьяўленьнем эфэктыўнай артылерыі павялічэньнем дыстанцыі паражэньня і ўвядзеньнем пэўных геамэтрычных законаў пабудовы ўмацаваньняў для якаснага вядзеньня вагню з гарматаў увесь абарончы комплекс перарос ў сістэму ўзаемадапаўняльных элемэнтаў абароны ([[курціна|курцін]], [[бастэя|бастэй]], [[бастыён]]аў). Да ўвядзеньня вагняпальнай зброі шукалі спосабы , як умацаваць абарону на асобных найбольш небяспечных участак, у новых умовах трэба было вынаходзіць магчымасць комплекснай абароны з узаемадапаўненьнем элементаў па пэрымэтры. Што цікава, час шпаркай эвалюцыі вагняпальнай зброі супаў з узмацненьнем абсалютысцкіх тэндэнцыі ў [[Эўропа|Эўропе]], асабліва ў [[Францыя|Францыі]], што дазволіла канцэнтраваць вялікія матэрыяльныя сродкі для ўзвядзеньня умацаванняў новага тыпу. На беларускіх землях гэты феномен найбольш ярка праявіўся ў дзейнасьці [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштафа Радзівіла]] і [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]] і ўзвядзеньні імі комплексаў бастыённых умацаванняў у [[Нясьвіская фартэцыя|Нясвіжы]] і [[Слуцкая фартэцыя|Слуцку]].
 
== Азначэньні ў замежных мовах ==
Слова фартэцыя паходзіць з італьянскай мовы, дзе іх называюць называюць «Fortezza», у нямецкай «Festung» , у польскай «twierdza» (бел. ''цьвердзь'') ці forteca. У расейскамоўнай традыцыі фартэцыі набылі назоў “крепость”«крепость», што ў традыцыі абарончых збудаванняў Расеі выглядае даволі слушна. Найлепшым прыкладам у гэтым выпадку будзе тг.зв. [[Смаленская фартэцыя|Смаленская крэпасьць]] збудаваная ў пачатку XVII ст. У далейшым з распаўсюджаньнем бастыённай фартыфікацыі ў [[Маскоўскае княства|Маскоўскай дзяржаве]], фартэцыі перанялі назоў крэпасьць, зрэшты па сваіх грамадскаграмадзка-палітычных функцыях яны былі падобныя: сымбалі цэнтралізаванай дзяржавы. У ХІХ ст. паняццепаняцьце “крэпасьць”«''крэпасьць''» прыйшло на тэрыторыю былога ВКЛ з узвядзеньнемузьвядзеньнем тг.зв. [[крэпасьцяў у Брэсце]], [[Бабруйская фартэцыя|Бабруйску]], [[Ковенская фартэцыя|Коўне]] і інш. Па сутнасьці гэта былі тыя ж фартэцыі, толькі значна мадэрнізаваныя. Дзеля карысьці далейшай распрацоўкі праблематыкі фартыфікацыйнага мастацтва Беларусі і ВКЛ сутнасьць гэтых "«крэпасьцяў"» трэба разглядаць у межах агульнага пытаньня разьвіцьця фартэцыйфартэцыяў ва Ўсходняй Эўропе ўвогуле і ў Беларусі ў прыватнасьці.
 
Слова фартэцыя паходзіць з італьянскай мовы, дзе іх называюць называюць Fortezza, у нямецкай – Festung , у польскай – twierdza ці forteca. У расейскамоўнай традыцыі фартэцыі набылі назоў “крепость”, што ў традыцыі абарончых збудаванняў Расеі выглядае даволі слушна. Найлепшым прыкладам у гэтым выпадку будзе т.зв. [[Смаленская фартэцыя|Смаленская крэпасьць]] збудаваная ў пачатку XVII ст. У далейшым з распаўсюджаньнем бастыённай фартыфікацыі ў [[Маскоўскае княства|Маскоўскай дзяржаве]],фартэцыі перанялі назоў крэпасьць, зрэшты па сваіх грамадска-палітычных функцыях яны былі падобныя: сымбалі цэнтралізаванай дзяржавы. У ХІХ ст. паняцце “крэпасьць” прыйшло на тэрыторыю былога ВКЛ з узвядзеньнем т.зв. [[крэпасьцяў у Брэсце]], [[Бабруйская фартэцыя|Бабруйску]], [[Ковенская фартэцыя|Коўне]] і інш. Па сутнасьці гэта былі тыя ж фартэцыі, толькі значна мадэрнізаваныя. Дзеля карысьці далейшай распрацоўкі праблематыкі фартыфікацыйнага мастацтва Беларусі і ВКЛ сутнасьць гэтых "крэпасьцяў" трэба разглядаць у межах агульнага пытаньня разьвіцьця фартэцый ва Ўсходняй Эўропе ўвогуле і ў Беларусі ў прыватнасьці.
 
== Літаратура ==
* Ткачоў М.А., Цярохін С.Ф. Ляхавіцкая фартэцыя // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1973. №1
 
Ткачоў М.А., Цярохін С.Ф. Ляхавіцкая фартэцыя//Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1973. №1
 
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Fortification|выгляд=міні}}
 
{{Абарончыя комплексы}}
 
[[Катэгорыя:Фартэцыя]]

Навігацыйнае мэню