Розьніца паміж вэрсіямі «Чарнагорская мова»

Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
пунктуацыя, стыль, выпраўленьне спасылак
(пунктуацыя, стыль, выпраўленьне спасылак)
'''Чарнагорская мова''' (саманазва: ''Crnogorski jezik'', ''Црногорски језик'') — [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянская]] мова заходняе падгрупы, у вузейшым сэнсе — [[літаратурная мова|літаратурны]] варыянт [[сэрбскахарвацкая мова|сэрбскахарвацкае мовы]], на якім размаўляюць [[чарнагорцы]] і які выкарыстоўваецца ў якасьці афіцыйнае мовы [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]].
 
Мова заснаваная на базе выкарыстоўванага ў Чарнагорыі іекаўска-штакаўскага дыялекту сэрбскахарвацкае моўнае сыстэмы, зьяўляючыся з пункту гледзішча параўнальнае лінгвістыкі адным зь яе стандартызаваных узаемазразумелых варыянтаў побач з [[сэрбская мова|сэрбскай]], [[харвацкая мова|харвацкай]] і [[басьнійская мова|басьнійскай]] мовамі. Дыялект, які палёг у аснову літаратурнай чарнагорскай мовы, зьяўляецца таксама асновай для харвацкай, сэрбскай дыі басьнійскай моваў<ref>[http://www.rferl.org/content/Serbian_Croatian_Bosnian_or_Montenegrin_Many_In_Balkans_Just_Call_It_Our_Language_/1497105.html Serbian, Croatian, Bosnian, Or Montenegrin? Or Just 'Our Language'?]</ref>.
 
Як адзначаюць некаторыя дасьледчыкі, чарнагорская мова гістарычна мела найменьне ''сэрбскай''<ref>гл. Роланд Сасэкс, Пол Кабэрлі, ''The Slavic Languages'', Cambridge University Press, Cambridge 2006; esp. v. ст. 73: „Serbia had used Serbian as an official language since 1814, and Montenegro even earlier.”</ref>. Ідэя незалежнай, асобнай ад сэрбскай, чарнагорскай мовы ўзьнікла ў пэрыяд 1990-х гадоў і стала актыўнай праз дапамогу прыхільнікаў незалежнасьці Чарнагорыі, у выніку чаго чарнагорская мова была абвешчаная афіцыйнай мовай краіны папаводле ратыфікацыі новаеновай [[КанчтытуцыяКанстытуцыя Чарнагорыі|Канстытуцыі]] краіны [[22 кастрычніка]] [[2007]] году.
 
Стварэньне літаратурнага стандарту чарнагорскай мовы яшчэ працягваецца ў сучаснай пэрспэктыве. Так, яе [[артаграфія]] была зацьверджаная [[10 ліпеня]] [[2009]] году, паводлезгодна з якой у мове ўстанаўліваліся два варыянты [[альфабэт]]у. [[Граматыка]] і навучальныя праграмы, аднак,знаходзяцца пакульў застаюццапрацэсе незацьверджаныміраспрацоўкі<ref name="cafemontenegro.com">[http://www.cafemontenegro.com/index.php?group=22&news=80985 2 more letters in Montenegrin language]</ref>.
 
== Моўная стандартызацыя ==
У студзені [[2008]] году Ўрадам Чарнагорыі была сфармаваная рада па кадыфікацыі мовы, дзейнасьць якой меламусіла накіроўвацца на стандартызацыю мовы ў адпаведнасьці зь міжнароднымі стандартамі. Дакумэнты, што паўсталі ў выніку працы рады, сталі ў наступным часткай мясцовых адукацыйных праграмаў.
 
Першая артаграфія чарнагорскае мовы была афіцыйна прадстаўленая ў ліпені [[2009]] рокугоду. У гэтай сыстэме была выказаная прапанова аб замене сэрбскахарвацкіх дыграфаў ''sj'', ''zj'' на асобныя літары, ''ś'' дыі ''ź''<ref name="cafemontenegro.com"/>. Міністэрства адукацыі, аднак, не аддалааддало перавагі ніводнаму з праектаў і прыяналпрыняло рашэньне аб прыняцьці ўласнага варыянту артаграфіі. Рада падвергнула крытыцыраскрытыкавала гэты новы варыянт, адзначыўшы, на думку чальцоўсяброў рады, вялікую колькасьць «мэтадалягічных, канцэптуальных і лінгвістычных хібаў»<ref>http://www.mondo.rs/v2/tekst.php?vest=142385</ref>.
 
[[21 чэрвеня]] [[2010]] году рада па пытаньнях агульнай адукацыі Чарнагорыі прыняла першую чарнагорскую граматыку.
 
== Статус ==
На думку шэрагу дасьледчыкаў, моўная сытуацыя зьяўляецца адным з вострыхвастрэйшых пытаньняў у сучаснай Чарнагорыі<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8520466.stm| копія = | дата копіі = | загаловак = Montenegro embroiled in language row| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[BBC]]| дата = 28 кастрычніка 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>.
 
ПаводлеЗгодна вынікаўз вынікамі перапісу насельніцтва ў [[1991]] годзе, большасьць жыхароў Чарнагорыі — 510 320 чал., а менавітаці 82,97% ад насельніцтва, пазначыла сябе як носьбітаў тагачаснай афіцыйнай мовы — [[сэрбскахарвацкая мова|сэрбскахарвацкай]]; падобныя зьвесткі былі атрыманыя таксама і па перапісе [[1981]] рокугоду. Між тым, паводле вынікаў перапісу [[1909]] большасьць насельніцтва (95%) тагачаснага [[Княства Чарнагорыя]] ўказала ў якасьці сваёй роднай мовы [[сэрбская мова|сэрбскую]]. Паводле Канстытуцыі Чарнагорыі [[1992]] году, афіцыйнай мовай рэспублікі, якая на той момант уваходзіла ў склад Дзяржаўнага зьвязу [[Сэрбія і Чарнагорыя|Сэрбіі і Чарнагорыі]], устанаўлівалаабвяшчалася сэрбскуюсэрбская мовумова іекаўскай формы.
 
Апошні перапіс насельніцтва ў Чарнагорыі, праведзены ў [[2011]] годзе, паказаў, што 36,97% адсоткаў ад насельніцтва краіны ўважаелічаць сваёй роднай мовай чарнагорскую, тады як 42,88% у якасьці роднай мовы ўказала сэрсбкую<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf| копія = | дата копіі = | загаловак = Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2011| фармат = | назва праекту = Monstat| выдавец = | дата = 28 кастрычніка 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Яшчэ да абвяшчэньня вынікаў некаторыя палітыкі, напрыклад, лідэр апазыцыйнай партыі SNP Срджан Міліч, выказалі меркаваньне, што вельмі невялікая частка жыхароў Чарнагорыі назвала сваёй роднай мовай чарнагорскую, а сам праект патрывае фіяска<ref>[http://www.kurir-info.rs/kako-je-propao-crnogorski-jezik-clanak-85352 Kako je propao crnogorski jezik]</ref>. Між тым, гэты перапіс засьведчыў падвышэньне адсоткавай дзелі асобаў, якія лічаць роднай мовай чарнагорскую, на 5%.
 
Асобы, якія ўказваюць у якасьці сваёй роднай мовы чарнагорскую, пражываюць у асноўным у старой гістарычнай вобласьці з цэнтрам у [[Падгорыца|Падгорыцы]]. На поўначы краіны, які быў далучаны ў [[1912]] годзе, большая частка ад насельніцтва ў якасьці сваёй роднай мовы ўказвае сэрбскую.
 
Чарнагорскі адвакат Міят Шукавіч пры складаньні свайго чарнавога варыянту Канстытуцыі краіны прапанаваў палажэньне аб чарнагорскай мове як афіцыйнай мовы краіны. [[Вэнэцыянская камісія]], кансультатыўныкансультацыйны орган пры [[Рада Эўропы|Радзе Эўропы]], у цэлым станоўча паставіўся да праекту Канстытуцыі, не закрануўшы пры гэтым пытаньні мовы і царквы, палічыўшы іх сымбалічнымі. Сваё адмоўнае стаўленьне да моўнага палажэньня выказалі Сацыялістычная народная партыя Чарнагорыі, Народная партыя, Дэмакратычная сэрбская партыя, Басьнійская партыя, Рух за зьмены, а таксама кааліцыя «Сэрбскі сьпіс» на чале з Сэрбскай народнай партыяй. Новая Канстытуцыя, якая рэгулявала б становішча чарнагорскае мовы, была прынятая дзьвюма трацінамі парлямэнту, у тым ліку Кааліцыя за эўрапейскую Чарнагорыю, Рух за зьмены, Басьнійская партыя і Лібэральная партыя ЧарнагорыяЧарнагорыі (пра-сэрбскія партыі выказаліся супраць, партыі альбанскае меншасьці ўстрымаліся). Канстытуцыя краіны, прынятая [[22 кастрычніка]] [[2007]] году, прызнаедэкляруе чарнагорскую мову якў афіцыйнуюякасьці мовуафіцыйнай мовы Чарнагорыі<ref>Артыкул 13 Канстытуцыі Чарнагорыі.</ref>, а таксама прызнае разам зь ёю [[альбанская мова|альбанскую]], басьнійскую, харвацкую і сэрбскую.
 
Цяперашні прэм'ер-міністар Чарнагорыі Міла Джуканавіч выказваў сваю падтрымку ў справе стандартызацыі чарнагорскае мовы, заявіўшы пра сябе як носьбіта чарнагорскай мовы ў інтэрвію сэрбскаму штодзёньніку ''Politika'' у кастрычніку [[2004]] рокугоду. Афіцыйны сайт Ураду Чарнагорыі зьмяшчае дзьвеінфармацыю вэрсііў дзьвюх вэрсіяхпа-чарнагорскучарнагорскай і ангельскуангельскай<ref>[http://www.gov.me/eng/ Official site of Government of Montenegro]</ref>, на афіцыйнай web-старонцы Прэзыдэнта краіны заяўляецца пра напісаньне сайту на ''чарнагорска-сэрбскай вэрсіі'' (''Crnogorsko-srpska verzija'').
[[File:Serbo croatian languages2006 02.png|thumb|250px|Блакітны колер — тэрыторыя, дзе большасьць насельніцтва адзначыла ў якасьці сваёй роднай мовы чарнагорскую падчас перапісу насельніцтва ў 2003 г.]]
 
У [[2004]] годзе Ўрад Чарнагорыі зацьвердзіў зьмены, згодна зь якімі назва школьнага прадмэту «Сэрбская мова» зьмянялася на «Родная мова (сэрбская, чарнагорская, басьнійская, харвацкая)», што было зроблена з мэтай падтрымкі моўнае разнастайнасьці краіны і грамадзянаў, якія лічаць сябе носьбітамі іншых моваў, апрача сэрбскай<ref>[http://www.voanews.com/Serbian/archive/2004-03/a-2004-03-26-9-1.cfm Slobodan Backović potpisao odluku o preimenovanju srpskog u maternji jezik], ''Voice of America''</ref>. Гэта, аднак, прывяло да забастовак настаўнікаў і адмоваўадмовы часткі бацькоў пасылаць сваіх дзяцей у школы<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2004/09/17/srpski/D04091602.shtml "Počelo otpuštanje profesora srpskog"], Glas Javnosti</ref> ў местах [[Нікшыч]], [[Падгорыца]], [[Бэранэ]], [[Плеўля]] і [[Херцэг-Нові]].
 
== Дыскусія ==
* дэклярацыя існаваньня ўласнае мовы
 
Гэтыя прынцыпы аткыўна абмяркоўваюцца ў навуцы з мэтаю падмацаваць палітычныя заявы фактамі лінгвістычных дыі гістарычных дасьледаваньняў. Прыкладам, прыхільнікі існаваньня асобнай чарнагорскай мовы выступалі і за палітычную незалежнасьць Чарнагорыі. Сябры чарнагорскага ПЭН-цэнтру пратэставалі супраць Канстытуцыі 1992 году, паводле якой у якасьці дзяржаўнай мовы ўсталёўвалася сэрбская, аргумэнтуючы сваю адмоўную пазыцыю правам кожнай нацыі на ўласную мову, прыводзячы на ўзор харвацкую, басьнійскую, македонскую і малдаўскую мовы. Яны не адмаўлялі ўваходжаньня чарнагорскай мовы ў склад сэрбскахарвацкай моўнай сыстэмы. але патрабавалі каб мова мела афіцыйнае найменьне чарнагорскай<ref>[http://www.montenet.org/language/pen-decl.htm Declaration of Montenegrin P.E.N. Centre]</ref>, падобныя прапановы былі падтрыманыя і арганізацыяй Matica crnogorska.
 
== Лінгвістычныя рысы ==
Чарнагорцы размаўляюць перадусім на штакаўскіх гаворках, якія аб'ядноўваюць іх з носьбітамі іншых суседніх славянскіх краінаў, а менавіта на ўсходнегерцагавінскім (распаўсюджаны на захадзе й паўночным захадзе Чарнагорыі) і зэцка-паўднёвасанджацкім (астатняя частка краіны) дыялектах, якія аб'ядноўваюць іх з носьбітамі іншых суседніх славянскіх краінаў.
 
З пункту гледзішча марфалёгіі чарнагорская мова адрозьніваецца дзякуючы захаваньню ўжываньня ў размоўным маўленьні імпэрфэкту разам з формамі аорысту, пэрфэкту, плюсквампэрфэкту, тады як у іншых рэгіянальных сэрбскахарвацкіх варыянтах гэтая [[дзеяслоў]]ная форма носіць кніжны, а за цяперашнім часам нават архаічны характар.
 
Прыхільнікі асобнасьці чарнагорскае мовы карыстаюцца [[лацінскі альфабэт|лацінскім альфабэтам]] і прапаноўваюць дапоўніць альфабэт літарамі С́ [{{IPA|ç}}], З́ [{{IPA|ʝ}}] и Ѕ [{{IPA|ʣ}}]<ref>[http://www.montenet.org/language/letters.htm Proposed Montenegrin alphabet], Montenet.org</ref>. Гэты праект рэфармаваньня, у прыватнасьці, падтрымлівае прафэсар катэдры мовы і літаратуры ў Чарнагорскім кнівэрсытэце і кіраўнік Інстытуту чарнагорскай мовы Ваіслаў Нікчэвіч<ref>Pravopis crnogorskog jezika, Vojislav Nikčević. Crnogorski PEN Centar, 1997</ref>. Аднак на думку апанэнтаў гэтага праекту гукі, для якіх прапаноўваюцца новыя літары, не ўтвараюць моўнае сыстэмы, з гэтае прычыны яны ня могуць быць прызнаныя [[фанэма]]мі і зьяўляюцца толькі [[аляфон]]амі<ref>Politika: [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Crnogorci-dopisali-Vuka.sr.html Црногорци дописали Вука]</ref>. Разам з гэтымтым, гэтыятакія гукі ўжываюцца не ва ўсіх чарнагорскіх рэгіёнах, пры гэтым могуць ужывацца ў некаторых нечарнагорскіх (Герцагавіна, Басьнійская Краіна).
 
=== Альфабэт ===
У цяперашні момант выкарыстоўванывыкарыстоўваецца чарнагорскі альфабэт, які мае [[Кірылічны альфабэт|кірылічную]] вэрсію (''црногорска ћирилица / crnogorska ćirilica'' або ''азбука'') і [[Лацінскі альфабэт|лацінcкую]] абэцэду (''црногорска латиница / crnogorska latinica'' або ''abeceda''), абедзьве графічныя сыстэмы афіцыйна маюць роўныя правы ў сваім выкарыстаньні<ref>[http://www.snp.co.me/strana.asp?kat=1&id=1278 Ustav Crne Gore.]{{ref-sr}}</ref>. Новая графіка была зацьверджана Міністэрствам адукацыі Чарнагорыі 9 чэрвеня 2009 году<ref name="cafemontenegro.com"/>, раней выкарыстоўваліся [[Сэрбскахарвацкая мова|сэрбскахарвацкая]] кірыліца і лацінка<ref>[http://web.archive.org/web/20100110201927/http://rtcg.me/index.php/vijesti/politika/aktuelno/6369-pravopis-crnogorskog-jezika Donijet Pravopis crnogorskog jezika] {{ref-sr}}</ref>. У адрозьненьне ад сэрбскахарвацкага альфабэту, замест [[дыграф]]аў '''SJ'sj'', '''ZJ'zj'' (у кірыліцы '''ЗJ'зj'' і '''СJ'сj'') ужываюцца асобныя літары '''Ś'ś'' і '''Ź'ź'' (адпаведна '''З́'з́'' і '''С́'с́'')<ref>[http://web.archive.org/web/20110722173836/http://rtcg.me/index.php/vijesti/politika/aktuelno/6408-dva-slova-pravopis Dva nova slova u pravopisu]{{ref-sr}}</ref>, але у лацініцы захаваліся спалучэньні '''Dž''', '''Nj'nj'', і '''Lj'lj'' для пазначэньня асобных гукаў.
<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
 
=== Лексыка ===
Чарнагорская лексыка ня мае істотных адрозьненьняў ад сэрбскахарвацкай, але карыстаецца большай колькасьцю запазычыньняў з італьянскай мовы, а таксама маевыяўляе некаторыя свае асаблівасьці. Ніжэй прыведзеныя словы агульнай этымалёгіі, якія пры гэтым утварылі розныя формы<ref>{{Спасылка | аўтар = Sreten Zekovic| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.montenegrina.net/pages/pages1/jezik/razur_crnogorskoga_jezika_i_njegova_revitalizacija.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = RAZUR CRNOGORSKOGA JEZIKA I NJEGOVA REVITALIZACIJA| фармат = | назва праекту = MONTENEGRINA - digitalna biblioteka crnogorske kulture i nasljedja| выдавец = | дата = 28 кастрычніка 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>:
 
{| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto"
|}
 
Прыклады словаў, што маюць аднолькавае значэньне зў чарнагорскай, сэрбскай і харвацкай:
 
{| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto"
 
== У літаратуры ==
Шматлікія чарнагорскія аўтары абапіраліся пры складаньні сваёй творчасьці на народную аснову. Літаратура [[Сярэднявечча]] збольшага прадстаўляла сабоюсабой літаратуру на стараславянскай мове дыі ейных ізводах, але ў [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] ст. дыялекты Чарнагорыі сталі дамінаваць у мясцовай літаратуры. Яна ўключае ў сябе народны [[фальклёр]], сабраны Вукам Стэфановічам Караджычам дый інш., асобныя кнігі чарнагорскіх пісьменьнікаў («Горны вянок» Пэтара Пэтравіча Негаша, «Прыклады чалавецтва й адвагі» Марка Мілянава) і г.д. УадУ другой паловыпалове [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] ст. у літаратуры больш выкарыстоўваўся ўсходнегерцагавінскі дыялект, які зьяўляецца асновай сэрбскахарвацкай мовы, замест мясцовага зэцка-санджацкага дыялекту.
 
Да прыкладу, большая частка формаў вінавальнага склону, якія ўласьцівыя для зэцка-санджацкага дыялекту, Негашам былі замененыя на формы мясцовага, характэрныя для сэрбскай мовы. Напрыклад, у друкаванай вэрсіі радок ''U dobru je lako dobar biti, / na muci se poznaju junaci'' быў заменены на ''U dobro je lako dobar biti, / na muku se poznaju junaci''. У іншых творах чарнагорскіх пісьменьнікаў таксама адсочваецца тэндэнцыя да прытрымліваньня нормаў усходнегерцагавінскага дыялекту. Тым ня менш, у літаратуры таксама трапляліся і рысы, уласьцівыя для зэцка-санджацкага дыялекту: напрыклад, вершы Нікола І Пэтравіча ''Onamo namo, za brda ona'', ''Onamo namo, da viđu'' і г.д.
5737

зьменаў

Навігацыйнае мэню