Розьніца паміж вэрсіямі «Наўгародзкая рэспубліка»

Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
д
→‎Гісторыя: кірылічная «і»
д (Bot: Migrating 38 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q151536 (translate me))
д (→‎Гісторыя: кірылічная «і»)
 
== Гісторыя ==
Наўгародзкая рэспубліка актыўна калянізавала землі на поўнач і ўсход да [[Арктычны акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]] і [[Урал|Ўрала]] ([[Югра|Югру]], [[Вятка|Вятку]], [[Перм]] і г. д.). Да Болатаўскага дагавору ([[1348]]) яна намінальна ўключала таксама тэрыторыю Пскоўскай фэадальнай рэспублікі. Органы кіраваньня — баярская рада, [[веча]], якое выбірала епіскапаяпіскапа (затым архіепіскапаархіяпіскапа), пасадніка, тысяцкага. Князі запрашаліся па дагаворы зь вечам і былі галоўным чынам ваеначальнікамі. Разьвітая сыстэма мясцовага самакіраваньня існавала таксама ў іншых гарадзкіх цэнтрах. З усіх рускіх земляў Наўгародзкая рэспубліка падтрымлівала найбольш цесныя гандлёвыя і культурныя кантакты з [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропай]] (у тым ліку з [[Ганза|Ганзай]], якая трымала ў Ноўгарадзе буйную факторыю) і была самай эканамічна і культурна разьвітай часткай Русі. Адносна шырока была распаўсюджана пісьменнасьць, існавалі багатыя традыцыі летапісаньня (наўгародзкія летапісы зьмяшчаюць шмат каштоўных зьвестак па гісторыі [[ВКЛ]]); у канцы [[15 стагодзьдзе|XV стагодзьдзя]] пачала пранікаць эўрапейская вучонасьць, зьявіліся першыя на Русі ерасі, паўставалі навуковыя гурткі.
 
Развіцьцё Наўгародзкай рэспублікі адбывалася ва ўмовах сталай агрэсіі з боку суседзяў: за сваю гісторыю яна 26 разоў ваявала са [[Швэцыя|Швэцыяй]] і 11 разоў зь [[Лівонскі Ордэн|Лівонскім Ордэнам]]. Часта яе саюзьнікам у барацьбе зь імі выступала [[Полацкае княства]]. За першую палову [[13 стагодзьдзе|XIII стагодзьдзя]] Наўгародзкая рэспубліка адбіла каля 15 літоўскіх «набегаў»; пасьля буйнога паражэньня літоўцаў у [[1245]] з ВКЛ усталяваліся параўнаўча мірныя адносіны. З [[1330]]-х гадоў ВКЛ імкнулася ўсталяваць сюзэрэнітэт над Наўгародзкай рэспублікай (глядзі [[Нарымонт]]), што выклікала процідзеяньне [[Маскоўскае княства|Маскоўскага Вялікага княства]]. Гэта дазваляла Наўгародзкай рэспубліцы лавіраваць паміж гэтымі двума буйнымі дзяржавамі і працяглы час захоўваць незалежнасьць. Служылымі князямі часта запрашаліся князі з ВКЛ ([[Лугвен]], [[Нарымонтавічы]] і іншыя), якім традыцыйна прадастаўляліся для «кармленьня» [[Ладага]], [[Арэшак]], [[Карэла]], [[Капор’е]]. Паралельна з гэтай існавала «маскоўская сыстэма кармленьняў», куды запрашаліся служылыя князі з тэрыторый, падкантрольных Маскве. І Масква, і Літва актыўна ўмешваліся ў барацьбу наўгародзкіх «партый», падтрымліваючы сваіх прыхільнікаў ваеннай сілай (напрыклад, [[Альгерд]] у [[1345]]).
 
На працягу ўсяго свайго княжаньня [[Вітаўт]] пры падтрымцы [[Ягайла|Ягайлы]] імкнуўся ўсталяваць кантроль над Ноўгарадам і [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]]. Яшчэ ў [[1389]] Лугвен склаў васальную прысягу Ягайлу як сюзэрэну Наўгародзкай рэспублікі (што трымалася ў тайне ад самiхсаміх наўгародцаў). Паводле ўмоў [[Салінскі дагавор|Салінскай дамовы]] ([[1398]]) і [[Рацёнскі дагавор|Рацёнскай дамовы]] ([[1404]]) прадугледжвалася садзейнічаньне Лівонскага Ордэна ў далучэньні Наўгародзкай рэспублікі да ВКЛ; у другой палове [[1410]]-х папы [[Ян XXIII (антыпапа)|Ян XXIII]] iі [[Марцін V (папа рымскі)|Марцін V]] выдалiвыдалі некалькiнекалькі булаў, прызначаючы Вітаўта і Ягайлу генэральнымі вiкарыямівікарыямі Ноўгарада і Пскова, але ім удалося захаваць самастойнасьць. На працягу, прынамсiпрынамсі, двух наступных стагодзьдзяў перакананьне, што Ягайла iі Вітаўт «валодалiвалодалі» Hоўгаpадам, было хаця iі неабгpунтаваным, але дастаткова pаспаўсюджаным у ЛiтвеЛітве iі Польшчы і доўгі час служыла падставай для прэтэнзій на «вяртаньне» Ноўгарада ў склад ВКЛ. Спрабуючы захапіць Ноўгарад, Вітаўт вёў супраць яго войны (асабліва маштабную ў [[1428]]), якія не прынеслі рэальных вынікаў.
 
Найбольшы росквіт эканомікі і культуры дасягнуты пры архіепіскапеархіяпіскапе ЯўфiмiіЯўфіміі II ([[1429]]—[[1458]]), пасьлядоўным прыхільніку незалежнасьці. На працягу XV стагодзьдзя Hаўгаpодзкае аpхiепiскапствааpхіяпіскапства падпаpадкоўвалася ЎладзiмерскайЎладзімерскай (фактычна — Маскоўскай) мiтpаполiiмітpаполіі толькiтолькі фаpмальна і мела цесныя кантакты з Кіеўскай (фактычна — Наваградзкай) мітраполіяй. АpхiепiскапыАpхіяпіскапы, юpысдыкцыя якiхякіх пашыpалася iі на Пскоў, дэманстpатыўна ўхiлялiсяўхіляліся ад удзелу ў цаpкоўных сабоpах у Маскве; у той жа час, прадстаўнікі Ноўгарада ўваходзілі ў дэлегацыю мітрапаліта [[Рыгор Цамблак|Цамблака]] на Канстанцкі сабор [[1414]]—[[1418]]. Аднак пасьля Яжэлбіцкага міра з Масквой ([[1456]]) ступень незалежнасьці Наўгародзкай фэадальнай рэспублікі ў правядзеньні зьнешняй палітыкі была значна абмежаваная. Пасьля сьмерцiсьмерці архiепiскапаархіяпіскапа IоныЁны ў [[1470]], адчуваючы непазьбежнасьць страты незалежнасьці, кіруючыя колы Наўгародзкай рэспублікі схіляліся да збліжэньня з ВКЛ. Яны запрасiлізапрасілі да сябе з ВКЛ кiеўскагакіеўскага князя [[Міхаіл Алелькавіч|МiхаiлаМіхаіла АлелькавiчаАлелькавіча]], зьбiралісязьбіраліся зацьвердзiцьзацьвердзіць свайго новага архiепiскапаархіяпіскапа ў кiеўскагакіеўскага мiтрапалiтамітрапаліта Грыгорыя Балгарына і былiбылі гатовыя прызнаць [[Казімер Ягелончык|Казіміра ІV]] сваім сюзэрэнам. На гэтыя «лацiнскiялацінскія» сымпатыі ВялiкагаВялікага Ноўгарада, а галоўнае, на імкненьне пралітоўскай партыі захаваць наўгародзкую «даўніну», Масква адказала карнай выправай, у выніку якой Ноўгарад быў змушаны падпісаць [[Карастынскі мір]] ([[11 жніўня]] [[1471]]). Канчаткова незалежнасьць Наўгародзкай рэспублікі была ліквідаваная вялікім князем маскоўскім [[Іван III|Іванам ІІІ]] у [[1478]].
 
== Літаратура ==
139 559

зьменаў

Навігацыйнае мэню