Перайсьці да зьместу

Радыяактыўнасьць: розьніца паміж вэрсіямі

выпраўленьне спасылак
д (Bot: Migrating 79 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q11448 (translate me))
(выпраўленьне спасылак)
'''Радыяактыўнасьць''' ({{langмова-la|radio|скарочана}} — выпраменьваю, ''activus'' — дзейны) — радыяактыўны распад, працэс, шляхам якога нестабільныя ядры некаторых [[атам]]аў распадаюцца з выпраменьваньнем альфа-, бэта- ці гама- промняў або спантанна дзеляцца.
 
Выяўлена, што радыяктыўнымі зьяўляюцца ўсе хімічныя элемэнты з парадкавым нумарам, большым за 82 (то бок пачынаючы з вісмута[[бісмут]]а), і многія больш лёгкія элемэнты (прамэтый[[прамэт]] і тэхнэцый[[тэхнэц]] ня маюць стабільных ізатопаў, а ў некаторых элемэнтаў, такіх як індый[[інд (элемэнт)|інд]], калій[[каль]] ці кальцый[[вапень]] Ca, частка прыродных ізатопаў стабільны, іншыя ж зьяўляюцца радыяктыўнымі).
 
Распад, які суправаджаецца выпусканьнем альфа-часьцінак, назвалі [[альфа-распадамраспад]]ам; распад, які суправаджаецца выпусканьнем бэта-часьцінак, быў названы бэта-распадам (у цяперашні час вядома, што існуюць тыпы бэта-распада без выпусканьня бэта-часьцінак, аднак бэта-распад заўсёды суправаджаецца выпусканьнем нэйтрына ці процінэйтрына). Тэрмін «гама-распад» прымяняецца рэдка; выпусканьне ядром гама-квантаў называюць звычайна ізамэрным пераходам.
 
== Гісторыя ==
Радыяактыўнасьць упершыню выявіў і пачаў вывучаць францускі навукоўца [[Антуан Анры Бэкерэль]] у [[1896]] годзе. Таксама фэномэн радыяактыўнасьці вывучалі [[Марыя Складоўская-Кюры]], [[П’ер Кюры]], [[Эрнэст РутэрфордРэзэрфорд]].
 
Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] пачалася распрацоўка [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]]. У 1945 годзе на [[Хірасіма|Хірасіму]] і [[Нагасакі]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] скінула ядзерныя бомбы.
 
У [[1986]] годзе адбылася [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльская катастрофа]].
Радыяактыўнае рэчыва можа мець пэрыяд паўраспаду ад доляў сэкунды да мільярдаў гадоў. Вонкавыя ўмовы на хуткасьць працэсу не ўплываюць.
 
Радыяактыўныя элемэнты, якія сустракаюцца ў прыродзе: ізатоп [[уран (хімічны элемэнт)|урану]] <sup>238</sup>U (пэрыяд паўраспаду 4.47×10<sup>9</sup>), ізатоп урану <sup>235</sup>U (пэрыяд паўраспаду 7.04×10<sup>8</sup>), ізатоп [[торыйТор (элемэнт)|торыятору]] <sup>232</sup>Th (пэрыяд паўраспаду 1.41×10<sup>10</sup>).
 
Пэрыяды паўраспаду некаторых іншых элемэнтаў:
* ізатоп [[ёд]]у <sup>129</sup>I  — 1,7×10<sup>7</sup> гадоў;
* ізатоп [[вуглярод]]у <sup>14</sup>C  — 5,73×10³ гадоў;
* ізатоп [[фосфар]]у <sup>32</sup>P  — 14,28 дзён;
* ізатоп [[магнэзій|магнэзіюмагн]]у <sup>27</sup>Mg  — 9,46 хвілінаў;
* ізатоп [[магнэзій|магнэзію]]магну <sup>20</sup>Mg  — 0,6 сэкунды;
 
== Тыпы распаду ==
α-распадам называюць самапраізвольны распад атамнага ядра на даччынае ядро і α-часьцінку (ядро атам 4He).
 
α-распад, як правіла, адбываецца ў цяжкіх ядрах з масавай лічбай А≥140 (але ёсьць некалькі выключэньняў). Унутры цяжкіх ядраз за кошт уласьцівасьці насычэньня ядзерных сілаў утвараюцца адасобленыя α-часьцінкі, якія складаюцца з двух пратонаў і двух нэйтронаў. α-часьцінка, якая ўтварылася, зьяўялецца падвержанай вялікаму ўзьдзеяньню кулёнаўскіх сілаў адшутрхваньня ад пратонаў ядра, чым асобныя пратоны. Адначасова α-часьцінка адчувае меншае ядзернае прыцягненьне да нуклёнаў ядра, чым астатнія нуклёны. Альфа-часьцінка, якая ўтварылася на мяжы ядра, адлюстроўваецца ад патэнцыйнага бар'ерубар’еру ўнутр, аднак зь некаторай верагоднасьцю яна можа пераадолець яго і выляцець вонкі. З памяншэньнем энэргіі альфа-часьцінкі пранікальнасьць патэныйнага бар'ерубар’еру экспанэнцыйна памяншаецца, пагэтаму працягласьць жыцьця ядраў зь меншай даступнай энэргія альфа-распада пры прочых роўных умовах болей.
 
Правіла зрушэньня Соды для α-распада:
: <math>{}^{A}_{Z}\textrm{X}\rightarrow {}^{A-4}_{Z-2}\textrm{Y} + {}^{4}_{2}\textrm{He}</math>.
 
Узор:
: <math>{}^{238}_{92}\textrm{U}\rightarrow {}^{234}_{90}\textrm{Th} + {}^{4}_{2}\textrm{He}</math>.
 
У выніку α-распада элемэнт зрушваецца на 2 клеткі да пачатку табліцы Медзялеева, масавая лічба даччынага ядра памяншаецца на 4.
 
== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелСЭ|9к}}
* Беларуская савецкая энцыякляпэдыя (1973)
 
== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.svaboda.org/programs/med/2002/04/20020420075144.asp Харчы і радыяцыя]
* [http://www.svaboda.org/today/2001/jan/10/drak0109.html «Балканскі сындром» — магчымае ўзьдзеяньне на чалавека баепрыпасаў з абедненым уранам]
* Часопіс «[[Nature]]» [http://www.svaboda.org/today/2000/may/15/tara0515.html «Nature» пра радыяцыю пасьля Чарнобыля]
* [[Генадзь Грушавы]] [http://www.svaboda.org/today/2000/apr/25/hrus0426.html Прафэсар Грушавы пра радыяактыўнае забруджаньне]
{{Commonscat|Radioactivity}}
 
6180

зьменаў