Пруская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Пруская мова
Prūsiskan[1], Prūsiska Bila
Ужываецца ў Польшчы, Расеі (сучасн.)
Рэгіён Прусія
Клясыфікацыя

Індаэўрапейскія мовы

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў
Дапаможная мова ў
Рэгулюецца
Код мовы
ISO 639-1
ISO 639-2(B)
ISO 639-2(T) prg
Балцкія плямёны прыблізна ў ХІІ ст.

Пру́ская мова (саманазва: Prūsiskan[1], Prūsiska Bila) — мёртвая заходнебалцкая мова балцкае групы індаэўрапейскай моўнай сям’і, на якой размаўляў народ прусы. Тэрыторыя пашырэньня знаходзілася на паўночным усходзе сучаснай Польшчы і Калінінградзкай вобласьці сучаснай Расеі.

Часам называецца старажытнапрускай (ням. Altpreußische Sprache, анг. Old Prussian) у мэтах адрозьненьня ад прускіх гаворак нямецкай мовы.

Першыя пісьмовыя фіксацыі мовы прыпадаюць на XIII ст., якія былі зробленыя лацінскім альфабэтам. На цяперашні момант захавалася невялікая колькасьць пісьмовых помнікаў мовы. Шматлікія зь іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскай і нямецкай моваў. Некаторае ўяўленьне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія запазычаньні і субстратныя элемэнты ў суседніх мовах: нямецкай, польскай, летувіскай, беларускай.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Апрача ўласна гістарычнага рэгіёну Прусія, на ўсход ад ракі Вісла, мова магла быць таксама распаўсюджанай на ўсходзе гістарычнага рэгіёну Ўсходняе Памор’е, разам з гэтым, на думку некаторых дасьледчыкаў, тэрыторыя распаўсюджваньня носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы Падляшша ды Палесьсе.

Па войнах XIII—XV стст., якія адбываліся ў гэтым рэгіёне, арэал прускае мовы распаўся на шэраг невялікіх тэрыторыяў. Ад пачатку XVII ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сьведчаньні пра сьмерць «апошняга старога, які жыў на Курскай пярэсьпе і ведаў прускую» ў 1677 годзе), на пачатак XVIII ст. нашчадкі прусаў поўнасьцю перайшлі на ніжненямецкую мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў 1709—1711 гадох[2]. У лексыцы нямецкага маўленьня нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элемэнты прускага субстрату (напрыклад, kurp — «абутак», ад прускага kurpi, параўн. зь літаратурным нямецкім Schuh).

У дадатак да нямецкіх каляністаў, падчас Рэфармацыі ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з Польшчы[3][4], Літвы, Францыі, Шатляндыі[5]. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай Прусіі.

Асноўная характарыстыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фанэтыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Для фанэтыкі прускае мовы былі характэрнымі супрацьпастаўленьне галосных паводле даўжыні або кароткасьці, адносна простая сыстэма зычных, вольны націск, супрацьпастаўленьне інтанацыяў, паляталізацыя і лябіялізацыя зычных, зьмяшэньне шыпячых і сьвісьцячых, дыфтангізацыя доўгіх галосных, захаваньне di, ti (перайшлі ў шыпячыя ў латыскай і летувіскай), але пераход si у шыпячы; зьмена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў зьвязаная з успрыманьнем мовы немцамі).

Марфалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Некаторыя сьведчаньні (у прыватнасьці, катэхізісы) дазваляюць мець падставы для рэканструкцыі граматыкі прускае мовы.

У прускай мове засьведчаная наяўнасьць склонаў, аднак не існуе дакладнага меркаваньня пра іх колькасьць. У найменшай ступені ў прускай мове налічваюцца чатыры склоны: назоўны, родны, давальны і вінавальны. Маюцца сьляды клічнага склону (напрыклад, фраза O Deiwe Rikijs — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаваньне праіндаэўрапейскага канчатку клічнага склону *-e. Адзначаецца наяўнасьць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ўласна прускае, а не калькаванае нямецкае, паходжаньне гэтай зьявы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны пэрфэкт зь дзеясловам быць, чатыры накланеньні, залог. У прускай мове адзначаўся лексыкалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка po-), аднак ён зьяўляецца слаба задакумэнтаваным. У некаторых дачыненьнях пруская мова дэманструе блізкасьць да славянскіх моваў (у прыватнасьці, агульныя структурныя рысы ў марфалёгіі).

Сынтаксіс і лексыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Не захавалася дакладных зьвестак пра сынтаксіс у прускай мове, што зьвязана з дакладным адпавяданьнем парадку словаў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу.

Паводле папулярнага меркаваньня, пруская мова лічыцца даволі блізкай да іншых заходнебалцкіх моваў (на цяперашні момант усе мёртвыя), у меншай ступені — да ўсходнебалцкіх (летувіская, латыская). Мова мае запазычаньні славянскага, германскага (напрыклад, з гоцкае мовы), а таксама скандынаўскага паходжаньня[6]. Разам з тым, грунтуючыся на архіўных матэрыялах, нямецкі гісторык XVII ст. Хрыстаф Гарткнох давёў, што мова старажытных прусаў была славянізаванай, збліжанай з мовамі ліцьвінаў, палякаў і русінаў[7].

Сьведчаньні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прускі катэхізіс, дзе «прускай» называецца жамойцкая (летувіская) мова[8][9]

Да беспасярэдніх сьведчаньняў прускае мовы адносяцца тапонімы Прусіі (першае дасьледаваньне зрабіў Георг Геруліс), уласныя імёны[10], асобныя словы ў гістарычных дакумэнтах, дыялектызмы ў нямецкай, летувіскай і беларускай мовах.

Разам з гэтымі зьвесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадох Базэльскі фрагмэнт (XIV ст., па 1369 годзе), які лічыцца найстаражытным балцкім тэкстам. Гэты тэкст ёсьць жартаўлівай эпіграмай, складзенай, відаць, прускім студэнтам Карлаўскага ўнівэрсытэту.

Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse
Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.

пруская беларуская
Kails Вітаю
rekyse, rikīs спадар
Tho ne aw ты не такі
labonache добры
thewelyse сябра, таварыш
eg калі
koyte жадаеш (жадаеце)
poyte піць
Nykoyte не жадаеш (не жадаеце)
peningā грошы
dōiti даваць

Звычайна тэкст трактуюць наступным чынам: «Вітаю, спадар! Ты нядобры таварыш, калі хочаш піць, а грошай даваць не жадаеш».

Серад некаторых іншых пісьмовых сьведчаньняў адзначаюцца слоўнік з 100 словаў, складзены ў 1517—1526 гадох Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік XIV ст. (памэзанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізісаў (XVI ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытаньне пра ступень правільнасьці адлюстраваньня прускага маўленьня ў гэтых катэхізісах.

Адраджэньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На цяперашні час у Летуве, Польшчы, Расеі і некаторых іншых краінах існуюць некалькі экспэрымэнтальных супольнасьцяў, якія ставяць мэту рэканструкцыі прускае мовы. Блізу 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцьці ў мажлівай ступені. Серад пэрсаналіяў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Лэтас Палмаціс, лідэр руху і аўтар тэматычнага сайту[11].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Palmaitis, Mykolas Letas (2007). Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction. Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education. p. 353. ISBN 978-9-986-41855-9.}}
  2. ^ Donelaitis Source, Lithuania
  3. ^ Wickham Steed, et al. A Short History of Austria-Hungary and Poland.
  4. ^ Christianity in Poland(анг.) Ccel.org Праверана 12 лістапада 2013 г.
  5. ^ Scots in Eastern and Western Prussia, Part III — Documents (3)(анг.) electricscotland.com Праверана 12 лістапада 2013 г.
  6. ^ Baltic languages(анг.) Encyclopædia Britannica Праверана 12 лістапада 2013 г.
  7. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск: 2001. С. 15.
  8. ^ Пануцэвіч В. Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы. — Менск, 2014. С. 271.
  9. ^ Урбан П. У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага). — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.
  10. ^ Reinhold Trautmann, Die altpreußischen Personennamen (The Old Prussian Personal-names). Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.
  11. ^ Letas Palmaitis PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today(анг.) Праверана 12 лістапада 2013 г.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск: Тэхналогія, 2001. — 216 с. — 500 ас. — ISBN 978-985-458-050-4
  • Berneker E. Die preussische Sprache. — Strassburg, 1896.
  • Biolik M. Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1993.
  • Biolik M. Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel. — Stuttgart, 1996.
  • Biolik M. Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel. — Stuttgart, 1989.
  • Blažienė G. Die baltischen Ortsnamen in Samland. — Stuttgart, 2000.
  • Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. — Berlin-Leipzig, 1922.
  • Gerullis G. Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger. — Göttingen, 1927.
  • Kilian L. Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch. — Bonn, 1980.
  • Przybytek R. Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. — Stuttgart, 1993.
  • Przybytek R. Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens. — Stuttgart, 1993.
  • Trautmann R. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. — Göttingen, 1910.
  • Trautmann R. Die altpreussischen Personnennamen. — Göttingen, 1925.
  • Vater J. S. Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus. — Braunschweig, 1821 / Wiesbaden, 1966.
  • Vater J. S. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe. — Berlin, 1809.
  • Old Prussian Written Monuments. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center. — Kaunas, 2007.
  • Schmalstieg W. R. An Old Prussian Grammar. — University Park and London, 1974.
  • Schmalstieg W. R. Studies in Old Prussian. — University Park and London, 1976.
  • Lexicon Borvssicvm vetvs. Concordantia et lexicon inversum / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni.. — Kaunas, 2007.
  • Nesselmann G. H. F. Thesaurus linguae Prussicae. — Berlin, 1873.
  • Endzelīns J. Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp.
  • Kaukienė A. Prūsų kalba. — Klaipėda, 2002.
  • Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. — Vilnius, t. I—IV, 1988—1997.
  • Mažiulis V. Prūsų kalbos istorinė gramatika. — Vilnius, 2004.
  • Mažiulis V. Prūsų kalbos paminklai. — Vilnius, t. I 1966, t. II 1981.
  • Топоров В. Прусский язык: Словарь, A — L. — Москва, 1975—1990.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]