Портсмуцкая мірная дамова
Портсмуцкая мірная дамова — гістарычны дакумэнт, падпісаны 23 жніўня (5 верасьня) 1905 году ў месьце Портсмут (Нью-Гэмпшыр, ЗША), які завяршыў расейска-японскую вайну 1904—1905 гадоў. Дамова зафіксавала перамогу Японіі і стала важным этапам у пераразьмеркаваньні сфэраў уплыву ва Усходняй Азіі.
Перадумовы падпісаньня
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Нягледзячы на вайсковыя посьпехі, Японія была эканамічна зьнясіленая доўгай вайной, у той час як Расейская імпэрыя сутыкнулася з пачаткам Першай расейскай рэвалюцыі. Абодва бакі мелі патрэбу ў міры. Пасярэднікам у перамовах выступіў прэзыдэнт ЗША Тэадор Рузвэлт (за што пазьней атрымаў Нобэлеўскую прэмію міру). Расейскую дэлегацыю ачольваў Сяргей Вітэ, японскую — міністар замежных справаў Камура Дзютара.
Умовы дамовы
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Паводле тэксту дамовы, бакі пагадзіліся на наступныя ўмовы:
- Тэрытарыяльныя зьмены: Расея саступала Японіі права арэнды Ляодунскага паўвострава з Порт-Артурам і паўднёвую частку вострава Сахалін (да 50-й паралелі).
- Карэя і Маньчжурыя: Расея прызнавала Карэю сфэрай японскага ўплыву і абавязвалася вывесьці свае войскі з Маньчжурыі.
- Чыгунка: Паўднёва-Маньчжурская чыгунка ад Порт-Артура да Куаньчжэньцзы пераходзіла ва ўласнасьць Японіі.
- Рыбалоўства: Японія атрымлівала права на рыбную лоўлю ўздоўж расейскіх берагоў у Японскім, Ахоцкім і Бэрынгавым морах.
Дыпляматычная перамога Вітэ
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Японскі бок першапачаткова патрабаваў выплаты велізарнай вайсковай кантрыбуцыі і перадачы ўсяго Сахаліну. Аднак Сяргей Вітэ заняў цьвёрдую пазыцыю («ніводнай капейкі, ніводнай пядзі зямлі»), і толькі дзякуючы ціску ЗША Японія адмовілася ад кантрыбуцыі і пагадзілася толькі на палову вострава. За гэты посьпех Вітэ атрымаў у Расеі іранічную мянушку «граф Паўсахалінскі».
Наступствы
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Для Японіі дамова азначала прызнаньне яе статусу вялікай дзяржавы, хоць японскае грамадзтва сустрэла вестку пра адсутнасьць кантрыбуцыі масавымі беспарадкамі. Для Расеі параза ў вайне і страта тэрыторыяў сталі сур’ёзным ударам па прэстыжы манархіі. Умовы Портсмуцкай дамовы вызначалі межы ў рэгіёне да 1945 году, калі пасьля Другой сусьветнай вайны Савецкі Саюз вярнуў сабе Паўднёвы Сахалін і Курыльскія астравы.