Нэльсан Мандэла

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Нэльсан Раліхлахла Мандэла
Nelson Mandela.jpg
11-ы прэзыдэнт ПАР
27 красавіка 1994 — 14 чэрвеня 1999
Папярэднік: Фрэдэрык Вілем дэ Клерк
Наступнік: Таба Мбэкі
Генэральны сакратар Руху недалучэньня
3 верасьня 1998 — 14 чэрвеня 1999
Папярэднік: Андрэс Пастрана Аранга
Наступнік: Таба Мбэкі
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся: 18 ліпеня 1918(1918-07-18)[1][2][3][4][5]
Мвэза, King Sabata Dalindyebo Local Municipality[d], OR Tambo District Municipality[d], Усходняя Капская правінцыя, Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка[1][6][7][8]
Памёр: 5 сьнежня 2013
Сьцяг ПАР Яганэсбург
Партыя: Афрыканскі нацыянальны кангрэс
Сужэнец:
  1. Эвэлін Мэйз
  2. Ўіні Мандэла
  3. Граса
Дзеці: 2 сыны і 3 дачкі
Бацька: Gadla Henry Mphakanyiswa[d][1]
Маці: Nosekeni Fanny[d][9]
Адукацыя: Унівэрсытэт Ўітўотэрсрэнду, Унівэрсытэт Форт-Гэйр, Унівэрсытэт Паўднёвай Афрыкі і Лёнданскі ўнівэрсытэт
Узнагароды: Nobel prize medal.svg Нобэлеўская прэмія міру
Кавалер ордэна сьвятога Олафа

Нэ́льсан Раліхла́хла Мандэ́ла (па-афрыкаанс: Nelson Rolihlahla Mandela; 18 ліпеня 1918, Куну, каля Умтаты — 5 сьнежня 2013, Яганэсбург, ПАР) — з 10 траўня 1994 па 14 ліпеня 1999 — прэзыдэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, адзін з самых вядомых актывістаў у барацьбе за правы чалавека ў пэрыяд існаваньня апартэіду, за што 27 гадоў правёў у турме. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру ў 1993 годзе.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У студэнцкія гады ўдзельнічаў у страйку, пазьней быў карэспандэнтам у Яганэсбургу і паступіў у Унівэрсытэт Вітватэрсранда.

У 1944 удзельнічаў у стварэньні моладзевай лігі Афрыканскага нацыянальнага кангрэса (АНК). Пазьней, з-за абвастрэньня дужаньня, распрацаваў так званы «плян М», паводле якога прапанаваў дзейнасьць АНК на выпадак сыходу ў падпольле.

З 1948 году — нацыянальны сакратар Моладзевай ліі АНК. З 1949 году — чалец Нацыянальнага выканкама АНК. З 1950 году — нацыянальны прэзыдэнт Моладзевай лігі АНК.

У 1952 годзе Мандэла сумесна са сваім сябрам Олівэрам Тамба адкрыў першую легальную фірму, кіраваную чарнаскурымі.

З 1952 году — віцэ-прэзыдэнт АНК.

У 1956 годзе арыштаваны, а з 1960 году знаходзіўся ў падпольлі.

У 1961 годзе ўзначаліў радыкальнае крыло АНК, «Умкхонта вэ сызвэ», пачаўшы палітыку сабатажу супраць ураду. Праз год Мандэла зьехаў у Альжыр для вербаваньня новых чальцоў крыла, але па вяртаньні быў затрыманы за нібы нелегальны выезд з краіны і за падбухторваньне да пратэсту. У лістападзе 1968 году Мандэла быў арыштаваны і першапачаткова прысуджаны да пажыцьцёвага зьняволеньня ў турме Робэн Айлэнд. 18 лютага 1990 году Мандэла быў вызвалены, 11 лютага абвясьціў аб перамір’і й спыненьні ўзброенага дужаньня.

1991—1997 — прэзыдэнт АНК.

З 10 траўня 1994 па 14 чэрвеня 1999 — прэзыдэнт ПАР.

З 3 верасьня 1998 па 14 чэрвеня 1999 — генэральны сакратар Руху недалучэньня.

Марка СССР, 1988 г.

Ганаровы чалец больш чым 50 міжнародных унівэрсытэтаў. Пасьля таго, як у 1999 годзе Мандэла пакінуў пост прэзыдэнта ПАР, ён стаў актыўна заклікаць да больш актыўнага асьвятленьня праблем ВІЧ і СНІДа. Па адзнаках экспэртаў, у ПАР цяпер каля пяці мільёнаў носьбітаў ВІЧ і хворых на СНІД — больш, чым у любой іншай краіне.

Калі Макгаха, старэйшы сын Нэльсана Мандэлы, памёр ад СНІДу, Мандэла заклікаў дужацца з распаўсюджваньнем гэтага сьмяротнага захворваньня.

Сям’я[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Макгаха Мандэла — старэйшы сын — памёр ад СНІДу ў 2005 годзе ва ўзросьце 54 гадоў.
  • Тэмбэкіле, малодшы сын Мандэлы, загінуў у аўтакатастрофе. У часы рэжыму апартэіду Мандэла правёў за кратамі 27 гадоў. Калі Тэмбэкіле загінуў, улады не дазволілі Нэльсану Мандэлу нават наведаць яго пахаваньне.
  • Цяпер у Мандэлы засталіся тры дачкі: адна — ад першай жонкі Эвэлін, якая сканала ў 2004 годзе, і дзьве — ад другой жонкі Ўіні.
  • Эвэлін была маці Макгаха. Таксама ў 2004 годзе сканала жонка Макгаха — Зондзі[10].

Узнагароды[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Творы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прыведзеныя арыгінальныя назвы.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г д Mandela N. Long Walk to Freedom: The Autobiography of Nelson Mandela — 1 — Little, Brown, 1995. — P. 3. — ISBN 978-0-316-54818-2
  2. ^ а б Smith D. R. Nelson Mandela, South Africa's first black president, dies aged 95The Guardian, 2013.
  3. ^ а б data.bnf.fr: плятформа адкрытых зьвестак — 2011.
  4. ^ а б Encyclopædia Britannica
  5. ^ а б SNAC — 2010.
  6. ^ а б Ex-wife challenges Nelson Mandela's will, demands homesteadLos Angeles Times, 2014.
  7. ^ а б http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/andrewharding/2010/06/south_africa_world_cup_mandla.html
  8. ^ а б http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24994553
  9. ^ Mandela N. Long Walk to Freedom: The Autobiography of Nelson Mandela — 1 — Little, Brown, 1995. — P. 6. — ISBN 978-0-316-54818-2
  10. ^ Сын Мандэлы памёр ад СНІДу
  11. ^ The Order of Mapungubwe. List of Recipients.(анг.)
  12. ^ Указ прэзыдэнта Расейскай Фэдэрацыі ад 24.08.1995 № 871 «Аб узнагароджаньні ордэнам Сяброўства Мандэлы Н. Р.»
  13. ^ Order of Canada. Nelson Mandela, C.C(анг.)

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Кто есть кто в мировой политике / Редкол.: Кравченко Л. П. (отв. ред.) и др. — М.: Политиздат, 1990. ISBN 5-250-00513-6
  • A Prisoner in the Garden: Opening Nelson Mandela’s Prison Archive. Penguin Books. 2005. ISBN 0-14-302495-7.
  • Desmond Tutu; edited by John Allen. (1996). The Rainbow People of God: The Making of a Peaceful Revolution. Doubleday. ISBN 978-0-385-48374-2.
  • Benson, Mary. Nelson Mandela: The Man and the Movement.
  • Bezdrob, Anne Marie du Preez (2006). The Nelson Mandela Story. Samoja Books. ISBN 0-620-36570-6.
  • Denenberg, Barry. Nelson Mandela: No Easy Walk To Freedom.
  • Hoobler, Dorothy; Hoobler, Thomas (1992). Mandela: The Man, The Struggle, The Triumph. New York: * * Franklin Watts. ISBN 978-0-531-15245-4.
  • Juckes, Tim (1995). Opposition in South Africa: The Leadership of Matthews, Nelson Mandela, and Stephen Biko. Westport: Praeger Publishers.
  • Mandela, Nelson (1995). Long Walk to Freedom. Little, Brown and Company. ISBN 0-316-54818-9.
  • Meredith, Martin. Nelson Mandela: A Biography.
  • Sampson, Anthony (1999). Mandela: The Authorised Biography. New York: Vintage Books. ISBN 0-679-78178-1.
  • Smith, Charlene. Mandela: In Celebration of a Great Life.
  • Stengel, Richard (2009). Mandela’s Way: Fifteen Lessons on Life, Love, and Courage. Crown. ISBN 978-0-307-46068-4.
  • Villa-Vicencio, Charles (1996). The Spirit of Freedom. Berkeley: University of California Press.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Нэльсан Мандэласховішча мультымэдыйных матэрыялаў