Натуральны прырост

дэмаграфічны паказьнік
Падкляса ад	хуткасьць працэсу
Частка ад	дэмаграфія

Натуральны прырост — рознасьць між колькасьцю народжаных і памерлых за пэўны прамежак часу.

Адмоўнае значэньне паказьніка называюць натуральнай стратай. Абодва паказьнікі разьлічваюць у абсалютным выглядзе і ў адносным — у разьліку на 1000 чалавек (у праміле — ‰)^[1].

Будова насельніцтва

Паступальная. Большая доля дзяцей да 14 гадоў, чым пажылых у веку за 60 гадоў дае высокі натуральны прырост. Ён адпавядае пашыранаму ўзнаўленьню насельніцтва і сустракаецца пераважна ў разьвіцьцёвых краінах (Малаві, Тайлянд і Парагвай).
Устойлівая. Ураўнаважаныя долі насельніцтва ў веку да 15 і звыш 60 гадоў вядуць да адсутнасьці натуральнага прыросту. Гэта адпавядае простаму ўзнаўленьню насельніцтва і сустракаецца ў разьвітых краінах з вялікім перасяленчым прыростам і шэрагу разьвіцьцёвых краінаў (Аўстралія, Чылі і Эквадор).
Заняпадная. Доля насельніцтва ў веку звыш 60 гадоў большая за 12 % выклікае натуральную страту. Яна адпавядае звужальнаму ўзнаўленьню насельніцтва і пераважае ў разьвітых краінах (Грэцыя, Японія і Нямеччына)^[2].

Дэмаграфічны пераход

У 1909 годзе францускі дэмограф Адольф Ляндры напісаў пра зьмяненьне відаў узнаўленьня ў залежнасьці ад жыцьцёвых і гаспадарчых умоваў. У 1945 годзе амэрыканскі дэмограф Фрэнк Наўтстайн прапанаваў дэмаграфічны пераход у якасьці тлумачэньня такіх зьмяненьняў, якія адбываюцца ў 4 ступені.

Першая. Высокі ўзровень нараджальнасьці і сьмяротнасьці выклікаюць нізкі натуральны прырост. Гэта было ўласьціва першабытнаму грамадзтву.
Другая. Рост працягласьці жыцьця паніжае сьмяротнасьць, што павялічвае натуральны прырост да найвышэйшага значэньня за кошт захаваньня высокай нараджальнасьці. Гэта ўласьціва большасьці краінаў Афрыкі і найменш разьвітым краінам Азіі. Запасы харчаваньня на выпадкі засухі, голаду і паводак ствараюць умовы для прыросту за кошт пераходу ад зьбіральніцтва да земляробства.
Трэцяя. Хуткае зьніжэньне нараджальнасьці за кошт спаронаў і супрацьзачаткавых сродкаў пры працягу зьніжэньня сьмяротнасьці скарачае натуральны прырост. У ХХІ стагодзьдзі такое становішча мела большасьць краінаў Лацінскай Амэрыкі і асобныя краіны Азіі.
Чацьвертая. Далейшае зьніжэньне нараджальнасьці пры ўзрастаньні сьмяротнасьці пад уплывам старэньня насельніцтва выклікае спыненьне натуральнага прыросту. Упершыню гэта зазнала Эўропа. У 1990-я гады ў такіх умовах апынуліся краіны Паўночнай Амэрыкі, як то ЗША і Канада, а таксама Паўднёвай Амэрыкі (Уругвай і Аргентына), а таксама Японія, Аўстралія і Новая Зэляндыя. На пачатку ХХІ стагодзьдзя такія рысы напаткалі большасьць разьвітых краінаў^[3].

Мінуўшчына

За 1990—1999 гады натуральны прырост у ЗША зьменшыўся з 7,9 да 5,8 праміле, у Канадзе — ад 8 да 4,8, у Францыі — ад 4,1 да 3,3, а ў Вялікабрытаніі — ад 2,8 да 1,6. У 1999 годзе ў Нямеччыне, Італіі й Швэцыі натуральная страта склала -0,8, -0,4 і -0,3 адпаведна^[4].

У 2019 годзе натуральнаму руху сусьветнага насельніцтва быў уласьцівы прырост, які склаў — 12 ‰. За 1950–2015 гады адбылося скарачэньне прыросту. У разьвіцьцёвых краінах ён складаў 14 ‰, а ў разьвітых — 1 ‰. Афрыка была мацерыком з найбольшым натуральным прыростам насельніцтва — 26 ‰. У Паўднёвай Амэрыцы паказьнік складаў 11 ‰, у Азіі праз разьбежку ў гаспадарчым разьвіцьці — 10 ‰, а ў Паўночнай Амэрыцы — 2 ‰. У Эўропе назіралася натуральная страта (або натуральнае зьмяншэньне) — 1 ‰, бо сьмяротнасьць перавышала нараджальнасьць. Найбольшае значэньне натуральнага прыросту насельніцтва адзначалася ў Нігеры — 38 ‰. Найбольшае натуральнае зьмяншэньне насельніцтва ў Эўропе было ўласьціва Баўгарыі — 7 ‰. Ад 1993 году ў Беларусі таксама адбывалася натуральнае зьмяншэньне, якое павялічвалася да 2005 году. У 2019 годзе яно склала 2,8 ‰ пры натуральным прыросьце ў горадзе і зьмяншэньні на вёсцы^[1].

Беларусь

У 1950 годзе натуральны прырост у Беларусі склаў 135 220 чалавек^[5]. У 1950-я гады ў Беларускай ССР сьмяротнасьць зьніжалася, а сярэдняя працягласьць жыцьця расла. Таму ў 1960 годзе натуральны прырост насельніцтва Беларусі склаў 146 200 чалавек за год. Затым назіралася адваротнае зьмяненьне^[6]. У 1965 годзе прырост скараціўся да 95 709 чалавек, а ў далейшым найбольш працягваўся ў гарадах^[5]. У 1970-я гады прырост упаў удвая параўнальна з 1950-мі гадамі^[4].

Таму да 1989 году натуральны прырост панізіўся да 50 000 чалавек^[6]. У 1992 годзе адбыўся апошні прырост на 11 300 чалавек. Пасьля гэтага да 2002 году насельніцтва скарацілася на 3 %^[4]. За 1989—1999 гады нараджальнасьць зьменшылася з 15,1 да 9,3 на 1000 чалавек, што зрабіла яе ніжэйшай за ўзровень сьмяротнасьці, якая вырасла з 10,2 да 14,2 на 1000 чалавек. Гэта выклікала звужанае ўзнаўленьне насельніцтва, што прывяло да дэпапуляцыі. Натуральная страта была найбольшай у сельскай мясцовасьці, дзе ўпершыню стала назірацца ў Віцебскай вобласьці^[6]. У 2001 годзе натуральная страта дасягнула 48 200 чалавек^[4]. Пасьля 2005 году натульная страта пачала скарачацца. У 2013—2017 гадох нараджальнасьць перавышала 12 дзяцей на 1000 чалавек, што было вышэйшым паказьнікам за сярэдні па Эўропе. Таксама ў 2010—2017 гадох сьмяротнасьць зьнізілася з 14,4 да 12,6 на 1000 чалавек^[6].

У 2015 годзе натуральная страта скарацілася ўтрая параўнальна зь 2014 годам да 998 чалавек. Натуральны прырост назіраўся ў Менску і Берасьцейскай вобласьці на 5528 і 1136 чалавек адпаведна. Прырост адзначаўся ў 83-х гарадах і 24-х гарадкіх пасёлках^[7]. У наступнае дзесяцігодзьдзе страта павялічвалася. У красавіку 2025 году Нацыянальны статыстычны камітэт Беларусі абнародаваў значэньне натуральнай страты за 2024 год, якая склала 56 186 чалавек пры нараджальнасьці 58 938 дзяцей (6,5 ‰) і сьмяротнасьці 115 124 чалавек (12,6 ‰)^[8].

Крыніцы

1 2 Кацярына Анціпава. § 6. Дэмаграфічныя працэсы і іх геаграфія // Геаграфія. Сацыяльна-эканамічная геаграфія сьвету : вучэб. дапам. для 10 кл. / уклад. Вольга Гузава, рэд. і перакл. Т.К. Славута, маст.рэд. Канстанцін Шастоўскі. — Менск: Адукацыя і выхаваньне, 2020. — С. 45. — 219 с. — 11 210 ас. — ISBN 978-985-599-136-7
↑ Кацярына Анціпава. § 7. Полаўзроставая структура насельніцтва сьвету // Геаграфія. Сацыяльна-эканамічная геаграфія сьвету : вучэб. дапам. для 10 кл. / уклад. Вольга Гузава, рэд. і перакл. Т.К. Славута, маст.рэд. Канстанцін Шастоўскі. — Менск: Адукацыя і выхаваньне, 2020. — С. 49. — 219 с. — 11 210 ас. — ISBN 978-985-599-136-7
↑ Кацярына Анціпава. § 8. Тэорыя дэмаграфічнага пераходу // Геаграфія. Сацыяльна-эканамічная геаграфія сьвету : вучэб. дапам. для 10 кл. / уклад. Вольга Гузава, рэд. і перакл. Т.К. Славута, маст.рэд. Канстанцін Шастоўскі. — Менск: Адукацыя і выхаваньне, 2020. — С. 54—55. — 219 с. — 11 210 ас. — ISBN 978-985-599-136-7
1 2 3 4 Нас стала меней // Газэта «Наша ніва», 27 сьнежня 2002 г. Праверана 31 траўня 2025 г.
1 2 Васіль Харэўскі. Беларуская вёска на мяжы тысячагоддзя // Беларускі калегіюм, 10 красавіка 2016 г. Праверана 31 траўня 2025 г.
1 2 3 4 Міхаіл Брылеўскі, Алеся Клімовіч. § 23. Нараджальнасьць, сьмяротнасьць і натуральны прырост. Міграцыя насельніцтва // Геаграфія Беларусі : вучэб. дапам. для 9 кл. / рэд. Т.К. Славута, перакл. Н.М. Касьцюкевіч, маст. В.Ю. Лагун і Канстанцін Шастоўскі. — Менск: Адукацыя і выхаваньне, 2019. — С. 116. — 248 с. — 15 640 ас. — ISBN 978-985-599-056-8
↑ Натуральны прырост насельніцтва зафіксаваны ў мінулым годзе ў 83 гарадах і 24 пасёлках Беларусі // Газэта «Радзіма» (Глуск), 7 красавіка 2016 г. Праверана 31 траўня 2025 г.
↑ Аляксандра Рэквісава. Упершыню за чатыры гады Белстат апублікаваў зьвесткі аб нараджальнасьці і сьмяротнасьці // Партал «Наша ніва», 21 траўня 2025 г. Праверана 31 траўня 2025 г.

Вонкавыя спасылкі

Алеся Клімовіч, Іван Каляда, Валянціна Крыкала, Сьвятлана Бакач. Нараджальнасьць, сьмяротнасьць і натуральны прырост. Міграцыя насельніцтва // Адзіны інфармацыйна-адукацыйны рэсурс Беларусі, 2022 г. Праверана 31 траўня 2025 г.

Гэта — накід артыкула. Вы можаце дапамагчы Вікіпэдыі, пашырыўшы яго.

[а-1] 1 2 Кацярына Анціпава. § 6. Дэмаграфічныя працэсы і іх геаграфія // Геаграфія. Сацыяльна-эканамічная геаграфія сьвету : вучэб. дапам. для 10 кл. / уклад. Вольга Гузава, рэд. і перакл. Т.К. Славута, маст.рэд. Канстанцін Шастоўскі. — Менск: Адукацыя і выхаваньне, 2020. — С. 45. — 219 с. — 11 210 ас. — ISBN 978-985-599-136-7

[2] Кацярына Анціпава. § 7. Полаўзроставая структура насельніцтва сьвету // Геаграфія. Сацыяльна-эканамічная геаграфія сьвету : вучэб. дапам. для 10 кл. / уклад. Вольга Гузава, рэд. і перакл. Т.К. Славута, маст.рэд. Канстанцін Шастоўскі. — Менск: Адукацыя і выхаваньне, 2020. — С. 49. — 219 с. — 11 210 ас. — ISBN 978-985-599-136-7

[3] Кацярына Анціпава. § 8. Тэорыя дэмаграфічнага пераходу // Геаграфія. Сацыяльна-эканамічная геаграфія сьвету : вучэб. дапам. для 10 кл. / уклад. Вольга Гузава, рэд. і перакл. Т.К. Славута, маст.рэд. Канстанцін Шастоўскі. — Менск: Адукацыя і выхаваньне, 2020. — С. 54—55. — 219 с. — 11 210 ас. — ISBN 978-985-599-136-7

[г-4] 1 2 3 4 Нас стала меней // Газэта «Наша ніва», 27 сьнежня 2002 г. Праверана 31 траўня 2025 г.

[в-5] 1 2 Васіль Харэўскі. Беларуская вёска на мяжы тысячагоддзя // Беларускі калегіюм, 10 красавіка 2016 г. Праверана 31 траўня 2025 г.

[б-6] 1 2 3 4 Міхаіл Брылеўскі, Алеся Клімовіч. § 23. Нараджальнасьць, сьмяротнасьць і натуральны прырост. Міграцыя насельніцтва // Геаграфія Беларусі : вучэб. дапам. для 9 кл. / рэд. Т.К. Славута, перакл. Н.М. Касьцюкевіч, маст. В.Ю. Лагун і Канстанцін Шастоўскі. — Менск: Адукацыя і выхаваньне, 2019. — С. 116. — 248 с. — 15 640 ас. — ISBN 978-985-599-056-8

[7] Натуральны прырост насельніцтва зафіксаваны ў мінулым годзе ў 83 гарадах і 24 пасёлках Беларусі // Газэта «Радзіма» (Глуск), 7 красавіка 2016 г. Праверана 31 траўня 2025 г.

[8] Аляксандра Рэквісава. Упершыню за чатыры гады Белстат апублікаваў зьвесткі аб нараджальнасьці і сьмяротнасьці // Партал «Наша ніва», 21 траўня 2025 г. Праверана 31 траўня 2025 г.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]