Карова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Карова
Krowa.jpg
Клясыфікацыя
Царства Жывёлы
Тып Хордавыя
Падтып Хрыбетныя
Кляса Сысуны
Атрад Парнакапытныя
Падатрад Жвачныя
Сямейства Пустарогія
Род Сапраўдныя быкі
Від Дзікі бык
Бінамінальная намэнклятура
Bos taurus taurus

Каро́ва — самка хатняга быдла, парнакапытная жывёла, разводзіцца дзеля атрыманьня малака й ялавічыны. Вылучаюць мясныя, мяса-малочныя й малочныя пароды кароваў. Зьяўляецца падвідам Bos taurus taurus — хатняга быка. У сьвеце налічваецца каля 1,3 млрд асобаў буйной рагатай жывёлы, пераважна — кароваў. Найбольшае пагалоўе налічваецца ў Індыі (каля 400 млн), Бразыліі й Кітаі (па 150 млн).

У некаторых краінах каровы ўважаюцца сьвятымі.

Паходжаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Продкам хатніх кароваў быў дзікі бык, у прыватнасьці ягоны вымерлы ў дзікай прыродзе падвід — тур.

Буйная рагатая жывёла, і, у прыватнасьці, каровы гуляюць значную ролю ў чалавечай гісторыі. Адамашненьне пачалося ў часы раньняга нэаліту, прыкладна 8500 гадоў таму, усьлед за адамашненьнем коз, авечак і сьвіней. Пытаньне, ці зьяўляюцца тэрыторыя сучаснай Турэччыны й паўночнага Міжрэчча адзіным цэнтрам адамашненьня (ня лічачы адамашненьня зэбу на тэрыторыі Індастану), застаецца адкрытым. Праведзеныя ў 1994 годзе генэтычныя дасьледаваньні паказалі, што сучасныя каровы не належаць, як доўгі час лічылася, адной радавой лініі.

Гаспадарчае значэньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Карова на лузе ў швайцарскіх Альпах

Карова ў сялянскай сям’і здаўна ўвасабляла багацьце й дастатак. Страціць карову, асабліва ў неўраджайныя гады, для сялянаў было раўназначна катастрофе. Таму карову ў глыбінцы заўсёды вельмі паважалі, усяляк засьцерагалі, клапаціліся, ставіліся да яе ласкава[1]. Гадоўляй кароваў займаецца жывёлагадоўля, пераважаючая жывёлагадоўчая галіна. Малочныя й мяса-малочныя пароды разводзяць дзеля атрыманьня малака, ялавічыны, скураў.

Адходы жыцьцядзейнасьці каровы, гной, выкарыстоўваюць у якасьці ўгнаеньня. Адна карова можа вырабляць 10 тонаў гною за год[2]. У 2009 годзе быў расшыфраваны геном каровы[3], што дазволіць палепшыць і паскорыць вывядзеньне пародаў з патрабаванымі для сельскай гаспадаркі ўласьцівасьцямі.

Культ каровы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Індыі са старажытнасьці карову лічаць сьвятой жывёлай, увасабленьнем Вялікай маці Адыці й зямлі, а часам нават усяго Сусьвету. Веды зьвязваюць іх са сьвітанкам і сонцам, называючы маці, якая ўладарыць над патройнай прыродай сьвету. Карова абараняецца Сусьветнымі законамі й Вішну асабіста, за забойства каровы магчыма таксама трапіць у пекла, таму гэта забаронена: «Забойцам кароваў прыгатавана гніць у пекле столькі гадоў, колькі было валасінак на целе каровы»[4].

У міталёгіі розных народаў карова выконвае касьмічную функцыю: у эгіпцянаў нябесная карова нут, якая спарадзіла неба, увасабляла Нябесны акіян. У Мэмфісе яна выступала сымбалем пасіўнай сілы, увасабленьнем Вэнэры. Менавіта карову па радзе аракула легендарны Кадм вывеў да месца, дзе былі заснаваны Тыбы.

Цельная карова лічыцца жаночым сымбалем жыватворчай і сілкавальнай сілы зямлі, а ў пары з быком яны увасабляюць сымбаль бажаства — жаночага й мужчынскага, які спараджаючага й выкормліваючага. Напрыклад, у Старажытнай Грэцыі карову часьцяком малявалі зь цялём, які смакчыць вымя, што азначала множаньне чароўнай сілы, сілкавальнай сябе саму.

Захворваньні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Захворваньні кароваў бываюць розныя. Часьцей за ўсё сустракаецца каровіны рак крыві — леўкоз. Заражоныя леўкозам каровы небясьпечныя тым, што пераносяць хваробу праз кроў і малако. Каб пазьбегнуць заражэньня кароваў леўкозам, ім штогод робяць прышчэпкі й абсьледуюць іх ад гэтай і іншых хваробаў. Калі карова здаровая, ёй выдаюць адмысловы пашпарт на дазвол спажываньня малака. Зьбіраць малакапрадукты малаказавод можа толькі тады, калі ёсьць пашпарт.

Акрамя таго, карова можа пераносіць сухоты, шаленства й язву. Часта пад скурай кароваў жывуць лічынкі гізаў і іншых вусякоў. Гэтыя лічынкі сілкуюцца крывёй кароваў і здольныя паменшыць колькасьць крыві ў каровы амаль на адзін працэнт.

Уплыў на навакольнае асяродзьдзе[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Угнаеньні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Каровіны перагной зьяўляецца адным з найлепшых угнаеньняў[5]. У памёце каровы часьцяком пасяляюцца мурашкі й рудыя мурашы. Памёт каровы для ўгнаеньня разносяць жукі-гнаявікі. Мухі адкладваюць у ім свае яйкі. Акрамя таго, куры, раскрываючы памёт каровы, знаходзяць там шмат пажыўных рэчываў.

Выкіды мэтану[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дарослы бык племянной пароды

Навукоўцы выявілі, што каровы вылучаюць мэтан. Ягоная колькасьць залежыць ад рацыёну каровы. Харчовая й сельскагаспадарчая арганізацыя ААН пацьвердзіла гэтыя зьвесткі. Падрабязна гэтую праблему дасьледавалі ў Вялікабрытаніі. Дасьледнікі прыйшлі да высновы, што кожны дзень кожная з 10 мільёнаў брытанскіх кароваў вылучае прыблізна 100—200 літраў мэтану[6].

У ходзе праекта навукоўцы таксама разглядалі магчымыя мэтады скарачэньня ў кароваў выдзяленьня аміяку — яшчэ аднаго парніковага газу[6]. Задачай вучоных зьяўляецца распрацаваць нейкі новы рацыён для кароваў, каб у працэсе іхнага страваваньня вылучалася менш газу. Майкл Эбэртан з Інстытуту дасьледаваньняў у Ўэйлзу, у Абэрыстўіце, называе некалькі магчымых варыянтаў корму кароваў, якія здольныя паменшыць выкіды газу: райграс з высокім утрыманьнем цукру, белая канюшына й лядвянец.

Брытанскі ўрад вылучыў на гэты праект, які будзе ажыцьцяўляцца тры гады, 750 тысяч фунтаў, што складае прыкладна 1,51 млн даляраў ЗША. Галоўная база дасьледаваньняў — унівэрсытэт Ўэйлзу ў Абэрыстўіце.

Беларусь[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Беларусі на 1 студзеня 2007 году налічвалася 3,9 млн галоваў буйной рагатай жывёлы, у тым ліку 1,5 млн — каровы. Па вытворчасьці малака на душу насельніцтва краіна займала 1-е месца ў СНД і 4-е ў Эўропе. Больш за 98 % мяса й малака беларускія гаспадаркі атрымлівалі ад разьвядзеньня чорна-пярэстых кароваў.

На травень 2012 году ў Беларусі налічвалася 2,3 млн кароваў, зь іх у прыватнай галіне — звыш 100 000 (4%)[2].

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Каровасховішча мультымэдыйных матэрыялаў