Жыгімонт Карыбутавіч

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Жыгімонт Карыбутавіч
князь
Žygimont Karybutavič, Pahonia. Жыгімонт Карыбутавіч, Пагоня.jpg
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 1395, Ноўгарад-Северскі, Украіна
Памёр 1435, Вількамір
Дынастыя Гедымінавічы
Бацька Карыбут
Маці Настасься Разанская
Уезд Жыгімонта Карыбутавіча ў Прагу
«Гісторыя гусіцкіх войнаў», 1433
Першая вядомая выява харугвы з «Пагоняй» (белы вершнік у чырвоным полі)
Чорна-белая вэрсія лепшага разрозьненьня

Жыгімо́нт Карыбу́тавіч (к. 1385[1] — 1 верасьня 1435[2], пад Вількамірам) — кароль чэскі, вялікалітоўскі палкаводзец.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сын князя ноўгарад-северскага Карыбута Альгердавіча і Настасьсі Алегаўны, дачкі князя разанскага. Пасьля сьмерці бацькі (1404) выхоўваўся пры двары Ягайлы.

Свайго ўдзелу верагодна ня меў і служыў пры каралеўскім двары. У бітве пры Грунвальдзе (1410) узначальваў харугву. У час наступнай вайны Каралеўства Польскага з Тэўтонскі ордэнам вызначыўся як палкаводзец, узяў ордэнскім Прабут (1414).

Пасьля сьмерці чэскага караля Вацлава ў 1419, гусіты ўзьнялі паўстаньне супраць улады імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага і прапанавалі чэскую карону Ягайлу, але той адмовіўся, тады гусіты зьвярнуліся да Вітаўта. Вітаўт пагадзіўся, бо ў той час вёў спрэчкі за Жамойць і быў ня супраць мець Чэхію для палітычнага гандлю, але заявіў чэхам што сам ня можа паехаць з ВКЛ і таму прызначыць ў Чэхію свайго намесьніка. У 1422 Вітаўт паслаў у Чэхію 5-тысячнае войска на чале са сваім намесьнікам — Жыгімонтам Карыбутавічам.

Жыгімонт Карыбутавіч адразу павёў актыўныя дзеяньні, што вымусіла імпэратара ўцячы з Чэхіі ў Вугоршчыну. Пасьля ўзяцьця замка Нестаў ў Маравіі Карыбутавіч разаслаў па ўсёй Чэхіі грамату, у якой паведамляў, што прыбыў як намесьнік Вітаўта і склікаў ўсе станы на сойм ў Часлаў, на якім афіцыйна быў прызнаны за намесьніка чэскага караля Вітаўта. 16 траўня 1422 Жыгімонт Карыбутавіч прыбыў у Прагу, дзе распусьціў гарадзкую раду і правёў выбары новай[3]. Галоўнай задачай Карыбутавіча на першым этапе быў пошук кампрамісу паміж двума крыламі гусітаў — памяркоўнымі чашнікамі і радыкальнымі табарытамі. Нарэшце табарыты на чале з Янам Жыжкам прызналі ўладу Жыгімонта Карыбутавіча, хоць і імкнуліся да самастойнай улады ў Празе. Калі Карыбутавіч займаўся аблогай імпэратарскага замка Карлштайн табарыты ўзьнялі мяцеж і хацелі захапіць ўладу ў Празе, але пражане не падтрымалі мяжецнікаў, а гарадзкая рада схапіла іх. Вярнуўшыся ў горад Карыбутавіч прысудзіў мяцежнікаў да сьмерці, але памілаваў калі яны ўжо паклалі галовы на плаху, гэтым ён займеў яшчэ большы аўтарытэт сярод гусітаў абодвух плыняў.

Тым часам Вітаўт атрымаў ад імпэратара Жыгімонта Люксэмбурскага пацьверджаньне сваіх правоў на Жамойць і паабяцаў вывесьці свае войскі з Чэхіі. Жыгімонт Карыбутавіч мусіў вярнуцца ў Кракаў, дзе прысутнічаў на каранацыі Соф’і Гальшанскай. Але чэхі мелі пра яго добрую памяць і ў 1424 годзе чэскія паслы ў Горадні прасілі Вітаўта адпусьціць Жыгімонта Карыбутавіча ў Чэхію, дзе мелі намер каранаваць яго на караля чэскага. Вітаўт жа казаў ім што абяцаў імпэратару не падтрымліваць гусітаў і калі Карыбутавіч карануецца супраць яго волі, то будзе яму ворагам. Чэхі нягледзячы на гэта сустрэліся ў Кракаве з Карыбутавічам і ён прыняў іх прапанову.

29 чэрвеня 1424 на чале ўласнага 1,5 тыс. войска прыбыў у Прагу, дзе на вачох натоўпа прыняў прычасьце паводле гусіцкага абраду. Ён быў абраны каралём, але не каранаваўся. Папа рымскі Марцін V абвясьціў Карыбутавіча гератыком, Вітаўт публічна выракся яго, хаця яны вялі ліставаньне паміж сабой, дзе Карыбутавіч называў сябе слугой Вітаўта. Апроч таго, напачатку абраньне не прызналі табарыты на чале з Жыжкам, які прывёў войска пад Прагу з намерам зруйнаваць яе, але пасьля перамоваў усё ж прызнаў Карыбутавіча за караля. Такім чынам, Карыбутавічу ўдалося аб’яднаць абодва крылы гусітаў, пасьля сьмерці Жыжкі ён узначальваў гусіцкае войска і 16 чэрвеня 1426 разьбіў імпэратарскае войска ў бітве пад Усьцем.

Жыгімонт Карыбутавіч не хацеў далейшае вайны з імпэратарам і ў сваіх лістох да Вітаўта прасіў, каб той быў пасярэднікам у перамовах пра мір. Гэтая таемная перапіска трапіла ў рукі радыкальных табырытаў, якія з амбонаў зачыталі яе пражанам. Усё гэта было палічана за здраду Жыгімонта Карыбутавіча й яго на чатыры месяцы зьняволілі ў замку Вальдштайн. Тымчасова табарыты захапілі ўладу ў Празе, але папулярнасьць Карытубавіча сярод звычайных абывацеляў была настолькі вялікай, што табарыты ўвесь час пачувалі сябе неўпэўнена і таму вырашылі вывезьці яго з Чэхіі. Таму 9 верасьня 1426 яго вызвалілі й давезьлі пад вартай да польскае мяжы. Некаторы час Карыбутавіч жыў у Раціборы ў сваёй сястры Алены. Тут ён зьбіраў сваіх прыхільнікаў гусітаў, наймітаў, сюды з ВКЛ прывёў войска Фёдар Астроскі.

Замак Вальдштайн, у якім Жыгімонт быў вязьнем на працягу 4 месяцаў

У красавіку 1430 Жыгімонт Карыбутавіч з войскам пайшоў у Чэхію, дзе заняў Глівіцу і абвясьціў яго сваёй рэзыдэнцыяй. Калі ён езьдзіў у Кракаў на дыспут з каталікамі, які так і не адбыўся, біскуп Зьбігнеў Алясьніцкі, каб пазьбегнуць дыспуту, загадаў зачыніць ў горадзе ўсе касьцёлы, Конрад Алясьніцкі напаў на Глівіцу і спаліў яе. Яшчэ некаторы час Карыбутавіч са сваёй харугвай ваяваў супраць імпэратарскіх войскаў у Чэхіі, але ў 1431 прасіў у новага вялікага князя літоўскага Сьвідрыгайлы прыняць яго на службу. Лісты Карыбутавіча да Сьвідрыгайлы трапілі ў рукі Ягайлы, што дазволіла таму абвінаваціць Сьвідрыгайлу перад імпэратарам у сувязях з гусітамі, а Карыбутавіч здолеў вярнуцца ў ВКЛ толькі ў 1434. Прычым ехаў ён акружным шляхам, бо ў той час у ВКЛ ішла фэадальная вайна, у якой Ягайла падтрымліваў Жыгімонта Кейстутавіча супраць Сьвідрыгайлы. Спачатку Карыбутавіч з Чэхіі праз тэрыторыю Сьвятой Рымскай імпэрыі з дапамогай Ордэна трапіў у яго сталіцу Марыенбург, адкуль немцы пераправілі яго па мору ў Рыгу, дзе Карыбутавіч пражыў год да часу пакуль Сьвідрыгайла не прыслаў запрашэньне. У ВКЛ Карыбутавіч узначаліў войска Сьвідрыгайлы.

1 верасьня 1435 на рацэ Сьвятой пад Вількамірам сустрэліся войскі Сьвідрыгайлы на чале з Карыбутавічам і войскі Жыгімонта Кейстутавіча на чале з Якубам з Кабылян[4]. Карыбутавіч прапанаваў супраціўніку не праліваць братняе крыві, а пачаць перамовы паміж вялікімі князямі праз пасярэдніцтва імпэратара ці каго з эўрапейскіх каралёў, але гэтую прапанову не прынялі ні Жыгімонт Кейстутавіч, ні сам Сьвідрыгайла. Падчас бітвы пад Вількамірам Карыбутавіч быў паранены ў галаву й шыю, бо спрабаваў зь некалькімі харугвамі затрымаць палякаў і даць магчымасьць уцякаючаму войску Сьвідрыгайлы перагрупавацца. Параненым ён трапіў у палон. Калі Жыгімонта Карыбутавіча спыталіся, чаму ён не ратаваўся ўцёкамі, той адказаў, што гонар цэніць вышэй за жыцьцё. Хутка Карыбутавіча памёр, нібыта празь сьмяротныя раны, паводле іншай вэрсіі яго забілі.

Крыніцы і заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Вячаслаў Насевіч. Карыбутавічы // ЭГБ. Т. 4. — Менск, 1997. С. 132.
  2. ^ Вячаслаў Насевіч. Карыбутавічы // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 64.
  3. ^ Праская гарадзкая рада была адным з галоўных органаў ўлады ў гусіцкай Чэхіі.
  4. ^ Войска Жыгімонта Кейстутавіча складалася ў большасьці з польскіх харугваў.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
  • Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Менск: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
  • Chłędowski Kazimierz. Zygmunt Korybut: szkic historyczny (1420—1428). — Warszawa, 1864.
  • Grygiel Jerzy. Życie i działalność Zygmunta Korybutowicza. Studium z dziejów stosunków polsko-czeskich w pierwszej połowie XV wieku // PAN, oddział w Krakowie. — Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum, 1988.
  • Nikodem Jarosław. Polska i Litwa wobec husyckich Czech w latach 1420—1433. Studium o polityce dynastycznej Władysława Jagiełły i Witolda Kiejstutowicza // Instytut Historii UAM. — Poznań, 2004.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Жыгімонт Карыбутавічсховішча мультымэдыйных матэрыялаў