Гоцкая міталёгія

Гоцкія руны

Гоцкая міталёгія (Гоцкае паганства альбо Гоцкае шматбожжа) было першапачатковай рэлігіяй готаў да іх звароту ў хрысьціянства.

Готы ўпершыню згадваюцца ў гістарычных крыніцах у пачатку ІІІ стагодзьдзя, а хрысьціянізаваны былі ў ІV–V стагодзьдзях. Таму зьвесткі пра форму нямецкага паганства, якое спавядалі готы да хрысьціянізацыі, абмежаваныя вузкім і слаба дакумэнтаваным пэрыядам у ІІІ–ІV стагодзьдзях.

Гісторыя

Цэнтрам гоцкага культу была вёска ці род (Kunі), а таксама рытуальная ахвярная трапэза, якую праводзілі вяскоўцы пад кіраўніцтвам рэйкса. Рэйксы лічылі сябе абаронцамі этнічных традыцый. Гэта асабліва выявілася падчас ганеньняў на хрысьціян у 370-я гады, калі рэйкс Атанарык убачыў пагрозу сваёй уладзе з боку новай рэлігіі. Ён пачаў перасьледваць зьвернутых у хрысьціянства готаў, але не чапаў хрысьціян-іншаземцаў. Напрыклад, згодна з Passіo Сьвятамучаніка Савы Гоцкага, Сава быў пакараны сьмерцю за адмову прынесьці ахвяру племянным багам, а яго спадарожнік, сьвятар Сансалас, быў адпушчаны, бо быў чужаземцам.

Пасьля таго, як готы пасяліліся ў Скіфіі ў ІІ стагодзьдзі, імаверна, пачаўся працэс этнагенезу. Большасьць «готаў» ІІІ–ІV стагодзьдзяў, хутчэй за ўсё, не былі прамымі нашчадкамі скандынаваў, а ўяўлялі сабой разнастайнае насельніцтва, аб’яднанае пад назвай «готы» дзякуючы падпарадкаваньню эліце, якая складалася з кіруючых дынастый рэйксаў.

Гоцкая рэлігія была плямянной, дзе шматбожжа, культ прыроды й культ продкаў былі цесна зьвязаны. Вядома, што дынастыя Амалаў абагаўляла сваіх продкаў — ансіваў (адпаведнік старажытнаангельскага ēse і старажытнаскандынаўскага æsіr), а тэрвінгі пачыналі бітвы з гімнаў у гонар продкаў. Паступовая хрысьціянізацыя часткі гоцкага насельніцтва дасягнула пераломнага моманту ў 370-я гады. Грамадзянская вайна паміж хрысьціянінам Фрыцігернам і язычнікам Атанарыкам прывяла да рымскай ваеннай інтэрвенцыі на баку хрысьціян і да Гоцкай вайны (376–382). У 376 годзе рымляне дазволілі групе нібыта хрысьціянізаваных готаў, уключаючы біскупаў і сьвятароў, перайсьці Дунай і атрымаць прытулак.

Ангельскае слова god (бог) паходзіць ад гоцкага guþ — язычніцкага ідала, верагодна, драўлянага, якое насілі на калясьніцы падчас абрадаў (як у выпадку зь Вінгурыкам, які выклікаў хрысьціян пакланіцца племянным багам). Пазьней guþ стаў абазначаць хрысьціянскага Бога, зьмяніўшы граматычны род зь ніякага на мужчынскі. Сама назва «готы», верагодна, зьвязаная зь дзеяньнем лібацыі (ахвярапрынашэньня), а guþ («ідал») быў аб’ектам гэтага абраду. Словы blotan (ахвяраваць) і blostreіs (ахвяравальнік) выкарыстоўваліся ў гоцкай Бібліі ў значэньні «хрысьціянскае набажэнства» і «хрысьціянскі сьвятар».

Адна з унікальных рыс гоцкага паганства — адсутнасьць зброі ў магільных узорах. У адрозьненьне ад іншых нямецкіх народаў (скандынаваў, англасаксаў, немцаў), язычнікі-готы не клалі зброю ў магілы. Магчыма, гэта зьвязана з тым, што звычай пахаваньня са зброяй стаў папулярным сярод язычніцкіх народаў толькі ў V–VІ стагодзьдзях — ужо пасьля хрысьціянізацыі готаў.

Готы верылі ў ведзьмаў (halіurunnae), якіх, згодна з паданьнем, выгнаў кароль Філімер. Пазьней яны злучыліся з злымі духамі й нарадзілі гунаў, якія зьнішчылі Гоцкую імпэрыю. Гэта адлюстроўвае антыпатыю да чарадзейства, падобную да скандынаўскага адхіленьня seіðr (фінска-саамскай магіі).

Пантэон

Вельмі мала вядома пра канкрэтных багоў, якіх шанавалі готы, але на аснове параўнальнага аналізу зь іншымі нямецкімі вераваньнямі меркавана існавалі:

• Тэйўс (Teіws) — бог вайны, аналаг Марса/Ціваза.
• Гаўт/Гапт (Gaut/Gapt) — продкавы бог, магчыма, зьвязаны з Одынам.
• Файргунэйс (Faіrguneіs) — бог грому, аналаг Юпітэра/Тора.
• Інгваз (Іngwaz) — магчымы культ бога ўрадлівасьці.
• Донаўс (Donaws) — абагаўлённы Дунай.

Гл. таксама

• Беларуская міталёгія