Высокі Гарадзец

Высокі Гарадзец
лац. Vysoki Haradziec
	Высокі Гарадзец; лац. Vysoki Haradziec
	Населены пункт
Краіна	Беларусь
Вобласьць	Віцебская
Раён	Талачынскі
Сельсавет	Валосаўскі
Часавы пас	UTC+3;
Каардынаты	54°36′06″ пн. ш. 29°32′52″ у. д.HGЯO
Насельніцтва
Колькасьць	▼86 чал. (2009);
Лічбавыя ідэнтыфікатары
Тэлефонны код	+375 2136
Паштовы індэкс	211085
СААТА	2246813021
Нумарны знак	2
	Высокі Гарадзец на мапе Беларусі ± Высокі Гарадзец

Высо́кі Гарадзе́ц^[1] — вёска ў Талачынскім раёне Віцебскай вобласьці. Уваходзіць у склад Валосаўскага сельсавету. За 25 км на паўночны захад ад Талачына, на рацэ Ўсьвейка. Да аўтадарогі Р15 (Ворша — Лепель) — 12 км, да чыгуначнай станцыі Бурбін у вёсцы Старая Беліца — 18 км.

Гісторыя

Вялікае Полацкае Княства

Паводле археалягічных дасьледаваньняў, паселішча ўзьнікла ў 11—12 ст., як замак зь неўмацаваным паселішчам каля яго. Ёсьць меркаваньні, што Высокі Гарадзец — гэта летапісны горад Гарадзец. За 300 м на паўднёвы ўсход ад вёскі ў 12 ст. быў пастаўлены камень з надпісам які, вызначаў мяжу паміж Друцкім і Лукомскім княствамі.

Вялікае Княства Літоўскае

У часы ВКЛ Гарадзец у маёнтку Шчыдут належаў князям Лукомскім^[2] ў Аршанскім павеце Віцебскага ваяводзтва. Высокі Гарадзец быў летняй рэзыдэнцыяй Лукомскіх князёў. У 1558 і 1561 згадваецца як маёмасьць Багдана й Балтазара Андрэевічаў Лукомскіх, якія мелі пагранічны канфлікт з удавой I. Б. Сапегі, уладальніка суседняга маёнтка Чарэя. У выніку судовага разбору была ўстаноўлена мяжа паміж Гарадцом і вёскай Рыдамля Чарэйскага маёнтку. Князі Лукомскія-Шчыдуцкія валодалі Гарадцом да 1-й чвэрці 17 ст., калі ён разам са Шчыдутамі перайшоў да шляхціца Войцаха Галінскага. Удава апошняга з сынамі Пятром, Стафанам і Базылём у 1639 зноў судзілася з Сапегамі з-за мяжы паміж Гарадцом і Рыдамляй^[3]. У 1670 годзе згадваецца як фальварак у Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага^[4].

Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай Высокі Гарадзец у складзе створанай на анэксаванай Расейскай імпэрыяй тэрыторыі Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва 22 кастрычніка [ст. ст. 11 кастрычніка] 1772 году Аршанскай правінцыі Магілёўскай губэрні. З 22 сакавіка 1777 году да 1 сьнежня 1796 год у Сеньненскім павеце Магілёўскай губэрні (Магілёўскае намесьніцтва з 10 студзеня 1778 году па 31 сьнежня 1796 год). З 1 сьнежня 1796 году па 27 лютага 1802 год Беларуская губэрня Сеньненскі павет. З 27 лютага 1802 году ў Сеньненскім павеце Магілёўскай губэрні ^[5].

У 1785 маёнтак належаў сумесна панам Янучынскаму, Рудніцкаму й Сіпайлу. Маёнтак Высокі Гарадзец на 322 дзесяціны зямлі ў 1870-м уладаньне Тамашэўскай Ёзефіны Васільеўны атрыманы ў спадчыну^[6]. У 1886 у сяле царква, народная вучэльня, вадзяны млын, карчма^[7]. 1909 год сьвятар Усьпенскай царквы Васіль Малахоўскі, загадчык народнай вучэльні Зарэмба Мікалай Міхайлавіч^[8].

У 1910 годзе сяляне ў Высокагарадзецкім сельскім таварыстве, прыход Высокагарадзецкай царкве, 237 дзесяцін зямлі; маёнтак Высокі Гарадзец належыў Тамашэўскай І. І., 273 дзесяціны зямлі; царкве 72 дзесяціны зямлі^[9].

Найноўшы час

У 1924—1954 гадах цэнтар Высокагарадзецкага сельсавету^[10]. Да 17 жніўня 1962 году вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавету^[11], да 7 чэрвеня 1966 году вёска ў складзе Рыдамлянскага сельсавету^[12].

Насельніцтва

XXI стагодзьдзе: 2009 год — 86 чалавек;
XX стагодзьдзе: 1910 год — вёска: 51 двор, 152 мужчыны, 154 жанчыны; маёнтак: 4 двары, 14 мужчын, 15 жанчын; царква: 2 дамы, 7 мужчын, 6 жанчын^[9]; 1991 год — 66 двароў, 132 чалавекі;
XIX стагодзьдзе: 1857 год — сяло 100 чалавек; фальварак 16 чалавек^[13]; 1886 год — сяло 24 двары, 110 чалавек^[7];

Страчаная спадчына

Тры курганы ля вёскі Высокі Гарадзец на 1873 год^[14].
Рэшткі замчышча 11—12 ст. зьнішчаны кар'ерам у 1970-я гады.
Высокагарадзецкі Барысаў камень^[15].
«Царква Прачыстай Багародзіцы»^[a]. Да 1839 году парафія Беларускай грэка-каталіцкай царквы (БГКЦ). Вікарны Васіль Кладніцкі^[16]. На 1910 год вёскі парафіі: Асінаўка, Абідаўка, Воры, Загацьце, Запрудзьдзе, Лозы, Ніжні Гарадзец, Рыжанкі, Шашалаўка; маёнткі: Відокі, Янава^[9].

Вядомыя ўраджэнцы й жыхары

Вера Вярба, беларуская паэтка.
Міхась Зарэцкі, беларускі пісьменьнік.

Крыніцы

↑ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7. (pdf) С. 443
↑ Вялікі гістарычны атлас Беларусі. У 3 т. Т. 1 / [рэд. Л.У. Шклярэвіч]. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. — 244, [3] с., іл. ISBN 978-985-508-060-3. С. 109 (Д-4), 202
↑ Sapiehowie: Materjały historyczno-geneałogiczne i majątkowe. — nakł. rodziny. — Petersburg: Trenke i Fusnot, 1891. — Т. 2. — С. 20, 21.
↑ Вялікі гістарычны атлас Беларусі. У 4 т. Т. 2 / [рэд. Г.П. Ляхава, Ю.М. Несцяроўская, Т.М. Пракаповіч]. — Мінск: Белкартаграфія, 2013. — 347, [4] с., іл. ISBN 978-985-508-245-4. С. 83 (Д-4), 200
↑ Могилевская губернія. Города. Могилевъ. Орша. Сѣнно. // Городскія поселенія въ Россійской имперіи : даведник. — С.-Петербург: Въ типографіи К. Вульфа, 1863. — Т. 3. — С. 155, 186, 197.
↑ А. С. Дембовецкій Опыт описанія Могилевской губерніи.. — Могилевъ на Днѣпрѣ: Типографія Губернскаго Правленія, 1884. — Т. 3. — С. 218, 219, 282, 289. — 329 с.
1 2 Волости и важнѣйшія селенія европейской Россіи.. — СанктПетербург: Центральный статистический комитет, 1886. — Т. Выпуск V. Габерніи Литовской и Бѣлоруской областей.. — С. 170 (№ 470). — 260 с.
↑ Памятная книжка Могилевской губерніи на 1909 год. / Г. Пожаровъ. — Могилевъ губ. : Изданіе Могилевскаго Губернскаго Статистическаго Комитета, 1909. — С. 206, 261. — 375,XL,88,63 с.
1 2 3 Списокъ населенныхъ местъ Могилевской губерніи / Под ред. Георгія Павловича Пожарова.. — Могилев губ.: Могилев. губ. стат. ком., 1910. — С. 163, 164 (№№ 1, 34, 60);. — 250 с.
↑ Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 января 1947 года. — Мн.: Гос. изд-во БССР, 1947. — 300 с. С. 89
↑ Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).
↑ Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).
↑ Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело] = РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80. — Ленинград: Фонд Центрального статистического комитета МВД., 1857. — С. 512. — 613 с.
↑ Свѣдѣнія 1873 г. о городищахъ и курганахъ. / Спицынъ А. А.. — Извѣстія императорской археологической коммисіи. — С.-Петербург: Главное Управленіе Удѣловъ, 1903. — Т. Выпускъ 5-й. — С. 58. — 127 с.
↑ Е. Р. Романовъ. Борисовъ камень въ с. Высокомъ Городцѣ, Сѣнненскаго уѣзда, Могилевской губ. // Записки Сѣверо-Западнаго отдѣла Императорскаго Русскаго географическаго общества. Книжка 3, 1912. — Вильна: Типографія Іосифа Завадзкаго, 1912. — С. 64—72.
↑ А. М. Сементовскій , Архіепіскопъ Полотскій и Витебскій Василій Списокъ церквей, монастырей и духовенства, бывшей греко-унитской Бѣлорусской епархіи, за 1839 годъ. / А. М. Сементовскій // Памятная книжка Витебской губернии на 1867 год. : даведнік. — Санктъ-Петербург: Издана Витебскимъ губернскимъ статистическимъ комитетомъ, 1867. — С. 127 (№ 184).

Заўвагі

↑ Назва помніка архітэктуры прыводзіцца паводле беларускай гістарычнай традыцыі. Афіцыйны тытул Маскоўскага патрыярхату: «Царква Ўсьпеньня Прасьвятой Багародзіцы» або «Сьвята-Ўсьпенская царква» (рас. Церковь Успения Пресвятой Богородицы, Свято-Успенская церковь); таксама Прачысьценская царква

Літаратура

Г. І. Дулеба. Высокі Гарадзец. Радзіма Зарэцкага Міхася (№ 2303). / Рэдкал.: С. В. Марцэлеў(гал. рэд.) і інш. // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі : энцыкляпэдыя. — Менск: Беларуская энцыклапедыя, 1985. — Т. Віцебская вобласьць. — С. 413.
Э. А. Ляўкоў. Маўклівыя сведкі мінуўшчыны / Рэдактар: Аляксееў Л.В.. — Менск: Навука і тэхніка, 1992. — 215 с. — 6000 ас. — ISBN 5-343-00626-4
В. Л. Насевіч. Высокі Гарадзец. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.. — Мн.: 1994 Т. 2: Беліцк — Гімн. — С. 374.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — 591 с. — ISBN 985-11-0214-8 С. 496
Kś. Fr. Wysoki Horodziec. (пол.) // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich : даведнік. — Warszawa: Druk «Wieku» nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1895. — Т. 14: Worowo-Żyżyn. — С. 130.

Marian Radwan. Carat wobec Kościoła greckokatolickiego w zaborze rosyjskim 1796-1839 (Царызм у вадносінах да Грэка-Каталіцкай Царквы падчас падзелу Расеі 1796-1839 гг.). — Warszawa: Polski Inst. Kultury Chrześcijańskiej; Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2004. — С. 230. — 504 с. — ISBN 9788391761557
Аникиевич К. Т. Сенненский уезд Могилевской губернии : опыт описания в географическом, историческом, этнографическом, бытовом, промышленном и статистическом отношениях, с картою уезда, схемою двух озер и рисунками в тексте. — Могилев: Могилевский губ. стат. ком., 1907. — С. 12, 13, 64, 97, 132, 147. — 6,148 с.
Е. Р. Романовъ. Борисовъ камень въ селѣ Высокимъ Городцѣ, Сѣнненскаго уѣзда, Могилевской губ. / подъ редакціею В. К. Трутовского // Древности: Труды Императорскаго московскаго археологическаго общества. — Москва: Типография А. И. Мамонтова. — В. 1. — Т. 13. — С. 191—195.

[1] Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7. (pdf) С. 443

[атлас1-2] Вялікі гістарычны атлас Беларусі. У 3 т. Т. 1 / [рэд. Л.У. Шклярэвіч]. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. — 244, [3] с., іл. ISBN 978-985-508-060-3. С. 109 (Д-4), 202

[3] Sapiehowie: Materjały historyczno-geneałogiczne i majątkowe. — nakł. rodziny. — Petersburg: Trenke i Fusnot, 1891. — Т. 2. — С. 20, 21.

[атлас2-4] Вялікі гістарычны атлас Беларусі. У 4 т. Т. 2 / [рэд. Г.П. Ляхава, Ю.М. Несцяроўская, Т.М. Пракаповіч]. — Мінск: Белкартаграфія, 2013. — 347, [4] с., іл. ISBN 978-985-508-245-4. С. 83 (Д-4), 200

[5] Могилевская губернія. Города. Могилевъ. Орша. Сѣнно. // Городскія поселенія въ Россійской имперіи : даведник. — С.-Петербург: Въ типографіи К. Вульфа, 1863. — Т. 3. — С. 155, 186, 197.

[Опыт_3-6] А. С. Дембовецкій Опыт описанія Могилевской губерніи.. — Могилевъ на Днѣпрѣ: Типографія Губернскаго Правленія, 1884. — Т. 3. — С. 218, 219, 282, 289. — 329 с.

[Волости-7] 1 2 Волости и важнѣйшія селенія европейской Россіи.. — СанктПетербург: Центральный статистический комитет, 1886. — Т. Выпуск V. Габерніи Литовской и Бѣлоруской областей.. — С. 170 (№ 470). — 260 с.

[Пам-8] Памятная книжка Могилевской губерніи на 1909 год. / Г. Пожаровъ. — Могилевъ губ. : Изданіе Могилевскаго Губернскаго Статистическаго Комитета, 1909. — С. 206, 261. — 375,XL,88,63 с.

[Список-9] 1 2 3 Списокъ населенныхъ местъ Могилевской губерніи / Под ред. Георгія Павловича Пожарова.. — Могилев губ.: Могилев. губ. стат. ком., 1910. — С. 163, 164 (№№ 1, 34, 60);. — 250 с.

[10] Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 января 1947 года. — Мн.: Гос. изд-во БССР, 1947. — 300 с. С. 89

[11] Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).

[12] Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).

[Списки-13] Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело] = РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80. — Ленинград: Фонд Центрального статистического комитета МВД., 1857. — С. 512. — 613 с.

[14] Свѣдѣнія 1873 г. о городищахъ и курганахъ. / Спицынъ А. А.. — Извѣстія императорской археологической коммисіи. — С.-Петербург: Главное Управленіе Удѣловъ, 1903. — Т. Выпускъ 5-й. — С. 58. — 127 с.

[15] Е. Р. Романовъ. Борисовъ камень въ с. Высокомъ Городцѣ, Сѣнненскаго уѣзда, Могилевской губ. // Записки Сѣверо-Западнаго отдѣла Императорскаго Русскаго географическаго общества. Книжка 3, 1912. — Вильна: Типографія Іосифа Завадзкаго, 1912. — С. 64—72.

[17] А. М. Сементовскій , Архіепіскопъ Полотскій и Витебскій Василій Списокъ церквей, монастырей и духовенства, бывшей греко-унитской Бѣлорусской епархіи, за 1839 годъ. / А. М. Сементовскій // Памятная книжка Витебской губернии на 1867 год. : даведнік. — Санктъ-Петербург: Издана Витебскимъ губернскимъ статистическимъ комитетомъ, 1867. — С. 127 (№ 184).

[16] Назва помніка архітэктуры прыводзіцца паводле беларускай гістарычнай традыцыі. Афіцыйны тытул Маскоўскага патрыярхату: «Царква Ўсьпеньня Прасьвятой Багародзіцы» або «Сьвята-Ўсьпенская царква» (рас. Церковь Успения Пресвятой Богородицы, Свято-Успенская церковь); таксама Прачысьценская царква

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[a]

[16]